Khi không gian đơn tầng 'chạm ngưỡng'

Sinh hoạt của cư dân chung cư HH có nhiều bất cập bởi dân số đông nhưng hạ tầng lại không được đầu tư đúng mực. Ảnh: Thành Thái

Từ hình mẫu đến đô thị “nén phẳng” quá tải

Từng được xem là khu đô thị kiểu mẫu của Hà Nội đầu những năm 2000, khu đô thị Linh Đàm (phường Hoàng Liệt) hôm nay lại trở thành một ví dụ điển hình cho những giới hạn của mô hình phát triển đô thị theo chiều ngang và “nén phẳng”. Những tòa nhà dày đặc, mật độ dân cư cao, áp lực lên hạ tầng giao thông, môi trường và không gian công cộng… đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo ban đầu của một khu đô thị từng được quy hoạch bài bản, đồng bộ.

Thực tiễn này không chỉ là câu chuyện riêng của Linh Đàm, mà phản ánh một xu thế phổ biến trong quá trình đô thị hóa của Hà Nội: khi không gian phát triển theo mặt phẳng dần chạm ngưỡng, những bất cập tích tụ bắt đầu bộc lộ rõ rệt. Ùn tắc giao thông, thiếu bãi đỗ xe, úng ngập cục bộ, suy giảm chất lượng môi trường sống… là những biểu hiện dễ nhận thấy của một đô thị đang chịu sức ép quá tải.

Tối 15-4, tham gia Chương trình thời sự đặc biệt với chủ đề “Phát triển không gian đa tầng - đa lớp: Hà Nội định hình đô thị tương lai” do Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội thực hiện, TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam phân tích, nếu đặt Linh Đàm trong bối cảnh thời điểm năm 2000, có thể thấy mô hình này từng phù hợp với trình độ phát triển đô thị lúc bấy giờ, khi Hà Nội chuyển mình từ các khu tập thể cũ sang các khu đô thị mới. Tuy nhiên, khi tốc độ đô thị hóa tăng nhanh, cùng với sự gia tăng mạnh mẽ của dân số và phương tiện giao thông, những hạn chế về tầm nhìn quy hoạch và năng lực dự báo bắt đầu lộ rõ.

Điều đáng chú ý là, mô hình được gọi là “đô thị nén” ở đây thực chất chưa phải là đô thị nén theo đúng nghĩa. Trong các mô hình quốc tế, đô thị nén không chỉ là sự gia tăng mật độ xây dựng, mà còn là tổ chức không gian một cách hiệu quả theo nhiều tầng, bao gồm cả không gian ngầm, không gian nổi, cùng hệ thống hạ tầng đồng bộ. Trong khi đó, tại nhiều khu đô thị ở Hà Nội, sự “nén” chủ yếu diễn ra trên một mặt phẳng, dẫn đến tình trạng quá tải cục bộ, thay vì tối ưu hóa không gian.

Chuyển đổi sang mô hình đô thị đa tầng, đa lớp là lựa chọn chiến lược để Hà Nội tạo ra dư địa phát triển mới trong dài hạn. Ảnh: Phạm Hùng

Mở không gian đa tầng: Lối thoát cho đô thị chạm ngưỡng

Những bất cập của mô hình “nén phẳng” đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi tư duy và phương thức phát triển đô thị. Không gian đô thị không thể tiếp tục phát triển theo một lớp đơn tầng, mà cần được tổ chức lại theo hướng đa tầng, đa lớp, nhằm phân bổ lại các chức năng và giảm áp lực cho khu vực nội đô.

Từ thực tiễn tham gia lập Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội cho biết, cách tiếp cận mới đặt ra yêu cầu phải xây dựng cấu trúc đô thị theo hướng đa tầng, bao gồm không gian ngầm, không gian tầm thấp, tầm trung và tầm cao; đồng thời hình thành các lớp phát triển về di sản, sinh thái, kinh tế và số hóa.

Cách tiếp cận này không chỉ nhằm giải quyết bài toán không gian, mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn: nâng cao chất lượng sống của người dân, gia tăng giá trị đất đai và tạo lập một mô hình đô thị hiện đại, bền vững.

Đáng chú ý, việc phát triển không gian đa tầng không đơn thuần là “xây cao hơn” hay “đào sâu hơn”, mà là tổ chức lại toàn bộ cấu trúc đô thị theo tư duy ba chiều (3D), trong đó các lớp không gian được kết nối đồng bộ, hỗ trợ lẫn nhau. Khi đó, giao thông không chỉ diễn ra trên mặt đất, mà còn được phân tầng; các chức năng đô thị được phân bổ hợp lý, giảm thiểu xung đột không gian.

Chuyển đổi sang mô hình đô thị đa tầng, đa lớp cũng đồng nghĩa với việc mở ra những không gian phát triển mới. Không gian ngầm có thể được khai thác cho giao thông, thương mại, hạ tầng kỹ thuật; không gian trên cao có thể phát triển các chức năng dịch vụ, cảnh quan; trong khi mặt đất được ưu tiên cho không gian công cộng, cây xanh và các hoạt động cộng đồng.

Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là một chiến lược phát triển đô thị mang tính dài hạn. Khi không gian được “mở rộng” theo chiều đứng và chiều sâu, áp lực lên quỹ đất sẽ được giảm bớt, đồng thời tạo ra dư địa cho các hoạt động kinh tế - xã hội phát triển.

Quan trọng hơn, cách tiếp cận này cho phép Hà Nội vừa phát triển, vừa bảo tồn. Các lớp di sản, văn hóa, sinh thái có thể được giữ gìn và tích hợp trong cấu trúc đô thị mới, thay vì bị lấn át bởi các hoạt động xây dựng dày đặc như trước.

Từ góc nhìn đó, có thể thấy rõ: Vấn đề của Hà Nội hiện nay không chỉ là “thiếu đất”, mà là “thiếu không gian”. Và giải bài toán này không thể chỉ bằng cách mở rộng địa giới hay tăng mật độ xây dựng, mà phải bằng một cuộc chuyển đổi căn bản trong tư duy quy hoạch và tổ chức không gian đô thị.

Nhìn từ câu chuyện của Linh Đàm, có thể rút ra một bài học rõ ràng: Một mô hình từng phù hợp ở một giai đoạn phát triển, nếu không được điều chỉnh kịp thời, sẽ nhanh chóng trở thành lực cản trong giai đoạn tiếp theo. Đô thị là một thực thể động, đòi hỏi quy hoạch phải luôn đi trước một bước và có khả năng thích ứng với những biến động của thực tiễn.

Trong bối cảnh Hà Nội đang bước vào một kỷ nguyên phát triển mới, với những yêu cầu cao hơn về chất lượng sống, năng lực cạnh tranh và tính bền vững, việc chuyển đổi từ mô hình “đô thị nén phẳng” sang “đô thị đa tầng” không còn là lựa chọn, mà là tất yếu.

Giới hạn của đô thị nén không nằm ở mật độ, mà nằm ở cách tổ chức không gian. Khi không gian đơn tầng đã chạm ngưỡng, mở ra một cấu trúc đa chiều chính là chìa khóa để Thủ đô phát triển bền vững trong dài hạn.