Khi khuôn mặt bị đánh cắp: Bài 1: Chợ đen từ quốc tế xâm nhập Việt Nam

Chỉ trong hơn một tháng, hai chuyên án được phát hiện tại Hà Nội và Thanh Hóa đã làm lộ rõ một thủ đoạn đặc biệt nguy hiểm: sử dụng phần mềm can thiệp để chặn luồng dữ liệu từ camera thật của điện thoại nạn nhân, sau đó thay thế bằng một tấm ảnh chân dung có sẵn trong máy nhằm qua mặt bước xác thực khuôn mặt trực tiếp của ngân hàng. Đáng chú ý, trong vụ án xảy ra tại Thanh Hóa, các đối tượng còn thực hiện hành vi mua bán, cho thuê khoảng 1.000 tài khoản ngân hàng để phục vụ hoạt động phạm tội.

Đủ loại công cụ, đủ mức giá cả

Điều đáng nói là ở cả hai vụ án, các đối tượng không hề bẻ khóa hay phá vỡ thuật toán nhận diện khuôn mặt của hệ thống ngân hàng. Thuật toán vẫn hoạt động đúng như thiết kế. Thủ đoạn của chúng là tạo ra một "lỗ hổng" trên đường truyền dữ liệu giữa camera và ứng dụng, rồi đưa vào đó chính tấm ảnh chân dung mà nạn nhân đã lưu trong điện thoại để đánh lừa hệ thống xác thực.

Ba năm qua, Việt Nam cùng nhiều quốc gia đã liên tục hoàn thiện hành lang pháp lý và tăng cường các giải pháp kỹ thuật nhằm ngăn chặn những thủ đoạn tấn công kiểu mới này. Trong cuộc chạy đua đó, trí tuệ nhân tạo (AI) đang hiện diện ở cả hai phía: vừa bị tội phạm lợi dụng để thực hiện các hành vi gian lận ngày càng tinh vi, vừa trở thành "lá chắn" công nghệ quan trọng giúp các tổ chức tài chính và cơ quan chức năng phát hiện, ngăn chặn và phòng ngừa rủi ro.

Từ bên trong một trung tâm rửa tiền ở Campuchia, một nhân viên mở ứng dụng ngân hàng trên điện thoại. Ứng dụng yêu cầu tải lên ảnh gắn với tài khoản, người này chọn một tấm ảnh của người đàn ông châu Á khoảng 30 tuổi. Tiếp đó, ứng dụng kích hoạt camera để thực hiện bước kiểm tra "liveness" - xác minh người đang thực hiện giao dịch là người thật, còn sống, chứ không phải hình ảnh hay video giả mạo.

Phần mềm Haotian AI bị lạm dụng làm giả khuôn mặt

Thay vì đưa khuôn mặt của chủ tài khoản trước camera, người này chỉ giơ lên một tấm ảnh tĩnh của một phụ nữ, hoàn toàn không giống người đàn ông trong ảnh hồ sơ. Sau khoảng 90 giây, trong khi ứng dụng liên tục yêu cầu điều chỉnh khuôn mặt vào giữa khung hình, quá trình xác thực vẫn được chấp nhận và đối tượng đăng nhập thành công. Đây là tình huống được ghi lại trong nghiên cứu do MIT Technology Review công bố vào tháng 4 vừa qua. Đoạn video được một nhà nghiên cứu chống lừa đảo chia sẻ không chỉ là ví dụ minh họa mà còn lý giải vì sao các vụ gian lận vượt qua lớp xác thực sinh trắc học vẫn có thể xảy ra.

Trong cuộc điều tra kéo dài hai tháng, MIT Technology Review xác định có 22 kênh và nhóm Telegram công khai bằng tiếng Trung, tiếng Việt và tiếng Anh chuyên quảng cáo các bộ công cụ vượt xác thực sinh trắc học cùng dữ liệu sinh trắc học bị đánh cắp. Theo kết quả điều tra, các bộ phần mềm này sử dụng nhiều phương thức khác nhau để can thiệp vào hệ điều hành điện thoại và ứng dụng ngân hàng, được quảng cáo là có thể giúp người dùng vượt qua các bước kiểm tra tuân thủ của nhiều tổ chức tài chính, từ các sàn giao dịch tiền mã hóa lớn như Binance đến những ngân hàng lớn như BBVA của Tây Ban Nha.

Xếp cạnh nhau, những con số rời rạc từ nhiều nguồn khác nhau bất ngờ tạo thành một "bảng giá” hoàn chỉnh của thị trường công cụ vượt xác thực sinh trắc học. Ở đáy bảng giá là mức rẻ nhất. Theo một phân tích dẫn báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), chi phí để tội phạm mạng mua một ảnh deepfake có khả năng vượt qua các bước kiểm tra sinh trắc học tiêu chuẩn khi mở tài khoản chỉ khoảng 5 USD.

Nhích lên một bậc là các thiết bị được rao bán tại Việt Nam trong đường dây vừa bị Công an TP Hà Nội triệt phá. Theo cơ quan điều tra, tài khoản Facebook "Lê Thuận" quảng cáo thiết bị cài sẵn phần mềm Vcamerashy với giá khoảng 3,2 triệu đồng/chiếc. Trong khi đó, hai nhóm "Jailbreak Tips" do Nhữ Cao Sơn quản trị và "Tool vượt sinh trắc học" do Nguyễn Xuân Cường quản trị lại rao bán thiết bị có chức năng tương tự với giá khoảng 20 triệu đồng/chiếc. Cùng được quảng cáo với một chức năng, nhưng mức giá chênh lệch hơn sáu lần cho thấy thị trường này đã hình thành nhiều phân khúc, từ sản phẩm phổ thông đến các công cụ cao cấp.

Ở đỉnh bảng giá là những sản phẩm dành cho giới tội phạm chuyên nghiệp trên thị trường quốc tế. Một gói phần mềm deepfake thời gian thực mang tên Haotian AI được rao bán với giá 1.998 USD/năm, cộng thêm 498 USD cho mỗi mô hình khuôn mặt tùy chỉnh. Giao dịch được thực hiện bằng đồng Tether trên mạng TRON và yêu cầu thiết bị sử dụng phải trang bị card đồ họa Nvidia RTX 4080 SUPER, theo thông tin từ ID Tech Wire.

Từ 5 USD đến gần 2.000 USD mỗi năm. Từ 3,2 triệu đồng đến 20 triệu đồng cho một thiết bị. Những con số ấy cho thấy đây không còn là các vụ việc đơn lẻ mà đã hình thành một thị trường với đầy đủ các phân khúc, đáp ứng nhu cầu của nhiều nhóm tội phạm, từ những đối tượng mới tham gia đến các tổ chức hoạt động chuyên nghiệp.

Quy mô của "chợ đen" công cụ vượt xác thực sinh trắc học còn được phản ánh qua báo cáo thường niên của iProov - công ty chuyên về xác thực danh tính sinh trắc học. Báo cáo công bố năm 2025 cho thấy hệ sinh thái dịch vụ tội phạm mạng đã phát triển tới mức gần 24.000 người dùng đang rao bán các công nghệ bẻ khóa sinh trắc học. Trong đó, số vụ tấn công bằng camera ảo tăng 2.665%, còn các vụ hoán đổi khuôn mặt (Face Swap) tăng 300% so với năm 2023.

Đáng lo ngại hơn, các công cụ tấn công ngày càng tập trung vào việc vượt qua cơ chế kiểm tra "liveness" - lớp bảo vệ quan trọng nhằm xác minh người thực hiện giao dịch là người thật. Với hàng chục nghìn người bán hoạt động trên phạm vi toàn cầu, việc triệt phá một vài băng nhóm riêng lẻ chưa thể làm gián đoạn thị trường ngầm này. Muốn ngăn chặn tận gốc, cần có sự phối hợp chặt chẽ và lâu dài giữa các quốc gia trong đấu tranh với loại tội phạm công nghệ cao.

Báo cáo mới nhất của iProov, công bố tháng 4/2026, tiếp tục ghi nhận xu hướng đáng báo động khi các cuộc tấn công theo phương thức chèn dữ liệu (injection attack) nhắm vào thiết bị iOS của Apple tăng 1.151% trong nửa cuối năm 2025 so với cùng kỳ năm 2024, nâng mức tăng của cả năm lên 741%.

Đáng chú ý, báo cáo cũng nhận định Đông Nam Á đã trở thành "bãi thử" của nhiều kỹ thuật tấn công mới. Riêng trong quý III/2025, số vụ tấn công tại khu vực này tăng tới 720%, trước khi các phương thức trên được mở rộng sang nhiều khu vực khác trên thế giới, đặc biệt là Mỹ Latinh.

Mập mờ lằn ranh thương mại - tội phạm

Tháng 5/2026, một phóng viên của 404 Media đã tiếp cận và trực tiếp thử nghiệm gói phần mềm Haotian AI - công cụ được rao bán cho những người vận hành trong các khu lừa đảo ở Đông Nam Á.

Theo kết quả thử nghiệm, phần mềm này cho phép người dùng thay thế khuôn mặt của mình trong các cuộc gọi video trực tiếp trên WhatsApp, Microsoft Teams, Zoom, TikTok, Instagram và YouTube. Công cụ hoạt động như một camera ảo, phủ lên hình ảnh khuôn mặt được hoán đổi theo thời gian thực, đồng thời duy trì hiệu ứng ánh sáng tự nhiên, xử lý được cả tình huống bàn tay che một phần khuôn mặt và mô phỏng chính xác các chuyển động biểu cảm.

Một đoạn video quay tại Campuchia ghi lại quá trình cài đặt phần mềm trong một tòa nhà văn phòng ở thủ đô Phnom Penh. Quan sát một phiên cài đặt, chuyên gia bảo mật Tom Cross, thuộc GetReal Security, xác định mô hình hoán đổi khuôn mặt inswapper - do InsightFace phát triển và cũng được tích hợp trong nhiều công cụ mã nguồn mở - là một trong những thành phần cốt lõi của Haotian AI.

Trao đổi với 404 Media, InsightFace cho biết các mô hình được công bố trên GitHub chỉ phục vụ mục đích nghiên cứu phi thương mại và học thuật. Vì vậy, việc sử dụng các mô hình này trong hoạt động tội phạm là hành vi vi phạm điều khoản cấp phép.

Một mô hình trí tuệ nhân tạo được công bố cho cộng đồng nghiên cứu, sau đó bị đóng gói thành phần mềm thương mại, rao bán bằng tiếng Trung, cài đặt tại Phnom Penh và được sử dụng để mở tài khoản ngân hàng ở một quốc gia khác. Đó là bức tranh đầy đủ về chuỗi cung ứng của một loại công nghệ bị lợi dụng cho mục đích phạm tội.

Theo Công ty phân tích blockchain Chainalysis, địa chỉ ví tiền mã hóa do Haotian AI cung cấp đã xử lý hơn 253.000 USD trong khoảng thời gian từ ngày 6/1/2026 đến thời điểm bài báo được công bố. Tổng dòng tiền chảy vào các ví liên quan đến Haotian AI từ tháng 10/2023 đã vượt 4 triệu USD, với nhiều giao dịch tương tác trên chuỗi cùng HuionePay và các dịch vụ rửa tiền, cũng như những nhà cung cấp công nghệ lừa đảo sử dụng tiếng Trung. Theo Cơ quan Phòng, chống Ma túy và Tội phạm của Liên hợp quốc (UNODC), mạng lưới các khu lừa đảo trên khắp Đông Nam Á tạo ra nguồn lợi bất chính hơn 60 tỷ USD mỗi năm. Đây cũng là môi trường thúc đẩy nhiều hoạt động tội phạm công nghệ cao như rửa tiền, phát triển mã độc, vũ khí hóa trí tuệ nhân tạo để tạo deepfake, nhân bản giọng nói và nhiều hình thức gian lận khác.

Không chỉ sử dụng các công nghệ này cho hoạt động nội bộ, các tổ chức tội phạm còn thương mại hóa chúng dưới dạng "dịch vụ tội phạm mạng", rao bán trên các "chợ" ngầm. Người mua có thể sử dụng những công cụ này để mở hàng trăm nghìn tài khoản ngân hàng, phục vụ hoạt động rửa tiền và lừa đảo xuyên quốc gia. Nhu cầu tạo ra thị trường; thị trường tạo ra những người bán chuyên nghiệp; và chính những người bán đó tiếp tục thúc đẩy sự ra đời của các công cụ ngày càng tinh vi và nguy hiểm hơn.

(Còn tiếp...)