Khi một phần thế giới chọn vận hành theo 'hệ điều hành' mang tên Muskism

Vị tỷ phú giàu nhất hành tinh này khiến mạng xã hội "dậy sóng" bằng những khoảnh khắc mang đậm bản sắc cá nhân: dắt theo cậu con trai nhỏ Lil X (X Æ A-Xii) trong chiếc áo vest thêu kiểu Hoa ngộ nghĩnh, thoải mái giơ điện thoại quay video khi mọi người xung quanh đang nghiêm túc chụp hình ngoại giao, hay cái nháy mắt hóm hỉnh khi selfie cùng một doanh nhân bản địa.

Những hành động có phần phóng túng, bất chấp các quy tắc ngoại giao cứng nhắc đó không đơn thuần là sự ngẫu hứng của một cá nhân lập dị. Nếu nhìn qua lăng kính của cuốn sách mới xuất bản năm 2026 mang tên "Muskism: A Guide for the Perplexed" (tạm dịch Chủ nghĩa Musk: Cẩm nang cho những người hoang mang) của hai tác giả Quinn Slobodian và Ben Tarnoff, chúng ta sẽ nhận ra một hệ điều hành kinh tế - chính trị hoàn toàn mới đang âm thầm định hình thế giới. Đây cũng là chủ đề mà nhiều tờ báo lớn như The Guardian, The Economist và Financial Times có những bài điểm sách và nhận định khá sâu sắc.

Hình ảnh về Elon Musk và cậu con trai được chia sẻ rỗng rãi trên mạng xã hội trong chuyến thăm Bắc Kinh cùng tổng thống Mỹ. Ảnh: Shutterstock

Từ "Chủ nghĩa Ford" đến "Chủ nghĩa Musk"

Để giải mã cấu trúc này, các nhà bình luận đã lật lại lịch sử gần một thế kỷ trước. Vào những năm 1930, thuật ngữ "Chủ nghĩa Ford" (Fordism) ra đời để mô tả tầm ảnh hưởng của Henry Ford. Đó là kỷ nguyên của sự kết hợp giữa sản xuất hàng loạt và tiêu dùng đại chúng, nơi giai cấp công nhân được nâng cao phúc lợi để chính họ trở thành khách hàng mua những chiếc xe họ chế tạo ra. Sự phân phối thành quả mang tính rộng rãi và bao trùm.

Nhưng thế kỷ 21 đang gọi tên một chương mới mang tính loại trừ hơn: "Chủ nghĩa Musk" (Muskism). Trên tờ Financial Times, tác giả Misha Glenny chỉ ra rằng, khác với "Chủ nghĩa Ford" mang tính triết lý mở rộng, "Chủ nghĩa Musk" lại mang tính phòng thủ và chọn lọc. Lợi ích và quyền lực từ các cuộc cách mạng công nghệ mới không được phân phối đại trà cho số đông, mà tập trung đậm đặc vào tay một nhóm tinh hoa siêu năng suất.

Bìa cuốn sách Muskism: A Guide for the Perplexed

Nghịch lý của sự tự do cá nhân

Những hành vi phá vỡ tính khuôn mẫu đó phản ánh chính xác cốt lõi tư tưởng của Musk: đề cao chủ quyền cá nhân tối cao và khước từ các cấu trúc truyền thống.

Cuốn sách của Slobodian và Tarnoff bóc tách một nghịch lý rất lớn mà The Economist gọi là "sự cộng sinh nhà nước". Musk và những cộng sự tại Thung lũng Silicon luôn tự khắc họa mình như những người theo chủ nghĩa tự do cá nhân, muốn giải phóng con người khỏi sự kìm kẹp của bộ máy quản lý nhà nước quan liêu. Musk hứa hẹn mang lại sự tự trị: mua xe Tesla để khỏi phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch, dùng Starlink để có internet ở bất cứ đâu, và lên X (Twitter) để tự do ngôn luận.

Nhưng thực tế, toàn bộ đế chế của Musk đều được nuôi dưỡng bằng "dòng sữa" ngân sách và các hợp đồng khổng lồ với NASA hay Bộ Quốc phòng Mỹ (Pentagon). Ngược lại, các định chế công này dần rơi vào trạng thái phụ thuộc hoàn toàn vào hạ tầng tư nhân của ông khi SpaceX nắm giữ phần lớn các chuyến phóng tên lửa lên quỹ đạo, còn mạng lưới vệ tinh Starlink trở thành huyết mạch của các chiến trường địa chính trị.

Từ đây, một nghịch lý tối thượng lộ diện: Khi thế giới càng kết nối sâu vào hệ sinh thái công nghệ của Musk để tìm kiếm sự tự do cá nhân, thì vị "Vua công nghệ" (Technoking) ấy lại càng nắm giữ nhiều dữ liệu, hành vi và quyền định hình tư duy của xã hội.

Pháo đài tương lai và công cụ quyền lực mới

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và các cuộc khủng hoảng địa chính trị khiến hành tinh này ngày một ngột ngạt, "Chủ nghĩa Musk" mở ra một lối thoát lấp lánh mang màu sắc khoa học viễn tưởng: chinh phục không gian và đưa ánh sáng ý thức vượt ra ngoài vũ trụ.

Tuy nhiên, góc nhìn độc đáo của Slobodian và Tarnoff được The Economist nhấn mạnh, lại nằm ở việc truy nguyên thế giới quan này về thời thanh niên của Musk tại Nam Phi với tầm nhìn "Chủ nghĩa vị lai pháo đài" (Fortress Futurism). Công nghệ trong mắt Musk không phải là một công cụ để san phẳng xã hội, mà là một cơ chế để thiết lập trật tự từ sự hỗn loạn. Khi Trái Đất không còn đủ tài nguyên cho tất cả, "Chủ nghĩa Musk" không chọn cách thỏa hiệp hay thương lượng xã hội theo kiểu truyền thống. Thay vào đó, ông tiếp cận việc quản trị như cách một kỹ sư "gỡ lỗi" (debug) phần mềm - xóa bỏ những phần rườm rà, sa thải cơ học và tối ưu hóa hiệu suất bằng các thuật toán.

Đối với những người say mê công nghệ, chủ nghĩa này thường hiện lên qua những cột mốc đầy kinh ngạc: từ việc cấy chip vào não người của Neuralink cho đến hình ảnh tháp cơ khí khổng lồ gắp trọn lõi tên lửa đẩy của SpaceX. Thế nhưng, cuốn sách không dành các trang viết để tán dương những thành tựu kỹ thuật này. Dưới lăng kính của hai tác giả, các kỳ tích trên không đơn thuần là biểu tượng của tài năng kỹ nghệ, mà là công cụ để thiết lập một trật tự quyền lực mới.

Mỗi một thành công rực rỡ lại càng củng cố thêm vị thế "không thể thay thế" của Musk trước các chính phủ. Khi doanh nghiệp tư nhân chứng minh họ có thể làm được những điều mà các quốc gia lớn bất lực hoặc mất hàng thập kỷ không thể thực hiện, ranh giới của quyền lực chính thức dịch chuyển: từ các định chế dân chủ sang các phòng thí nghiệm và bệ phóng tư nhân. Những cánh tay đỡ tên lửa hay những vi mạch trong não người chính là những viên gạch cụ thể nhất xây nên pháo đài của một vương triều công nghệ, nơi các bài toán sinh tử của nhân loại được ủy quyền hoàn toàn cho tầm nhìn của một cá nhân.

Tỷ phú giàu nhất hành tinh đang âm thầm định hình lại chủ nghĩa tư bản toàn cầu? Ảnh: Getty Image

"Tư duy máy tính" của Musk

Góc nhìn từ The Guardian lại mang đến một cái nhìn cận cảnh và rùng mình hơn về "tư duy máy tính" của Musk khi ông bước vào chính trường. The Guardian nhấn mạnh cách Musk sử dụng các ẩn dụ điện toán để nhìn nhận xã hội: Trong mắt vị tỷ phú này, sự thấu cảm giữa người với người là một "lỗ hổng bảo mật" (exploit), xã hội là một "đoạn mã bị lỗi" (corrupted code), và sự bao dung, lòng trắc ẩn chỉ là một "con bọ" (bug) cần phải vá lại. Đáng sợ hơn, cả các cơ quan chính phủ lẫn con người đều bị ông xem như những "biến số" có thể dễ dàng bị xóa bỏ (deleted) nếu không tối ưu hóa được hiệu suất.

Bên cạnh đó, The Guardian cũng làm rõ một chi tiết lịch sử quan trọng về nguồn gốc của Chủ nghĩa vị lai pháo đài (Fortress Futurism). Cuốn sách đã truy nguyên tư tưởng của Musk xa hơn, về tận người ông ngoại Joshua Haldeman – một tín đồ của phong trào kỹ trị tại Canada, người đã di cư đến Nam Phi vào năm 1950 ngay khi chế độ phân biệt chủng tộc apartheid được thiết lập.

Chính cái nôi Nam Phi này đã nuôi dưỡng những niềm tin cốt lõi của Musk sau này: xem kỹ thuật là công cụ tối thượng để quản trị quốc gia, hình thành tâm lý pháo đài phòng thủ, và đồng nhất sự sống còn của nền văn minh với những cấu trúc phân biệt cực đoan.

Tỉ phú Elon Musk công kênh con trai Lil X trên vai tham gia họp báo cùng Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Phòng Bầu dục ngày 11.2.2025. Ảnh: AFP

Cuối cùng, The Guardian đặt ra một câu hỏi mang tính cảnh báo cho tương lai: Liệu "Chủ nghĩa Musk" có thể sống sót khi không có Elon Musk? Giống như "Chủ nghĩa Ford" đã tồn tại độc lập và lâu dài sau khi Henry Ford qua đời, các tác giả cuốn sách lo ngại rằng sự cộng sinh giữa nhà nước và công nghệ, lối quản trị bằng thuật toán lạnh lùng và tư duy pháo đài loại trừ này đã tạo ra một "bản thiết kế" nguy hiểm. Bản thiết kế ấy rất có thể sẽ tiếp tục vận hành và định hình thế giới, ngay cả khi vị "Vua công nghệ" không còn nữa.

Giá trị lớn nhất của Muskism: A Guide for the Perplexed là đã biến cái tên "Musk" từ một danh từ riêng thành một danh từ chung - một hệ tư tưởng đang âm thầm định hình lại chủ nghĩa tư bản toàn cầu.

Khi Trái Đất dần trở nên quá nhỏ bé và cạn kiệt, một phần quan trọng của thế giới dường như đang chấp nhận nhường quyền định đoạt tương lai cho những thuật toán và hiệu suất cơ học. Lời hứa về một tương lai tươi đẹp trên các hành tinh mới, thực chất lại là một "thế giới không tưởng chọn lọc" đầy tính phân cấp, nơi sự tự do và cứu rỗi được thiết kế dựa trên năng suất thay vì sự thấu cảm. Để hiểu được thế giới đang tăng tốc hôm nay, chúng ta được khuyên nên ngừng nhìn vào những hành vi ngẫu hứng hay những dòng trạng thái mang tính giải trí của Musk trên mạng xã hội, mà nên nhận diện rõ bộ máy hậu tự do khổng lồ đang từng bước bao trùm lên cách nhân loại vận hành.

Lan Chi lược dịch