Khi mùa vàng để lại 'khoản nợ' môi trường

Nếu không quản lý chặt, rác thải nông nghiệp sẽ là nguồn gây ô nhiễm cho môi trường đất, nguồn nước và sức khỏe cộng đồng

Di chứng sau những mùa vàng

Từ những vườn cà phê, hồ tiêu, sầu riêng đến các vùng sản xuất quy mô lớn, nông nghiệp đang tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho hàng triệu hộ dân. Nhưng phía sau mỗi mùa vụ là lượng lớn vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật (BVTV), bao bì vật tư sau sử dụng. Nếu không được thu gom, xử lý đúng cách, chúng trở thành nguy cơ đối với môi trường đất, nguồn nước và sức khỏe cộng đồng.

Trao đổi về vấn đề này, Tiến sĩ Phạm Tuấn Anh, Chuyên gia nông nghiệp, nguyên Giám đốc Sở Nông nghiệp – Môi trường Đắk Nông (cũ), cho rằng rác thải cần được nhìn nhận như một phần của quá trình sản xuất, không thể xem là câu chuyện của người dân sau mỗi mùa vụ. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Tây Nguyên là vùng sản xuất khoảng 90% cà phê cả nước; mỗi năm khu vực này phát sinh khoảng 2.150 tấn bao bì thuốc BVTV sau sử dụng, tỷ lệ thu gom chỉ đạt 30%.

Tiến sĩ Phạm Tuấn Anh, Chuyên gia nông nghiệp, trao đổi với nông dân xã Nâm Nung về thu gom, xử lý rác thải nông nghiệp trong sản xuất cà phê

Tình trạng rác thải nông nghiệp bị vứt bỏ lại trên nương rẫy, ven bờ ruộng, kênh mương vẫn chưa được khắc phục triệt để. Trong khi đó, lâu nay người nông dân thường quan tâm đến chỉ tiêu về diện tích, năng suất, giá trị xuất khẩu. Đây là những thước đo quan trọng nhưng chưa phản ánh đầy đủ tính bền vững của quá trình sản xuất. “Muốn đánh giá một nền nông nghiệp phát triển bền vững hay không, cần nhìn cả những gì được tạo ra và những gì còn lại sau quá trình sản xuất. Rác thải không phải thứ xuất hiện sau sản xuất; nó là một phần của quá trình sản xuất và phải được tính ngay từ đầu”, ông Phạm Tuấn Anh nhìn nhận.

Theo đó, khi các thị trường ngày càng yêu cầu cao về sản xuất xanh, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm môi trường, quản lý chất thải vì thế không còn là vấn đề phụ trợ mà trở thành một phần của sản xuất bền vững.

Thu gom mới chỉ giải quyết phần ngọn

Những năm gần đây, nhiều địa phương đã triển khai xây dựng các bể chứa bao bì thuốc BVTV trên đồng ruộng nhằm hạn chế tình trạng người dân vứt bỏ tùy tiện. Đây là giải pháp cần thiết, góp phần thay đổi nhận thức, hình thành thói quen thu gom rác thải sau sử dụng.

Các xã phía Nam tỉnh Lâm Đồng thí điểm mô hình Thu gom rác thải nông nghiệp sau sử dụng

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc xây dựng điểm tập kết mới chỉ là bước đầu trong cả quy trình quản lý chất thải. Ở một số nơi, khi bể chứa đầy nhưng chưa được thu gom, vận chuyển và xử lý kịp thời, nguy cơ ô nhiễm vẫn tồn tại. Chất thải nguy hại được đưa từ trạng thái phân tán ngoài đồng ruộng về một điểm tập trung, nhưng nếu không có khâu xử lý cuối cùng đạt chuẩn thì vấn đề vẫn chưa được giải quyết.

Theo Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14, có hiệu lực từ ngày 1/1/2022, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu đối với việc tái chế sản phẩm, bao bì và xử lý chất thải theo quy định.

Do đó, thu gom chỉ là một mắt xích. Điều quan trọng là hình thành hệ thống hoàn chỉnh từ khi sản phẩm được đưa ra thị trường, sử dụng, thu hồi bao bì sau sử dụng đến khâu xử lý cuối cùng.

Theo chuyên gia, với đặc thù là chất thải nguy hại, bao bì thuốc BVTV không thể xử lý bằng biện pháp đốt bỏ thủ công, chôn lấp thông thường. Vì vậy, việc xử lý rác thải nguy hại không chỉ vận động người dân bỏ rác đúng nơi quy định, mà phải xây dựng cơ chế vận hành phù hợp.

Thiết kế trách nhiệm

Lâu nay, rác thải nông nghiệp thường được nhìn từ ý thức của người dân. Tuy nhiên, một chai thuốc BVTV đến tay nông dân là kết quả của cả chuỗi từ sản xuất, phân phối đến sử dụng. Vì vậy, bao bì sau sử dụng cũng cần được quản lý như một phần trong vòng đời sản phẩm.

Theo đó, người nông dân có trách nhiệm sử dụng, thu gom và bỏ bao bì đúng quy định nhưng doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh cũng cần tham gia thu hồi, xử lý. Đây phải là trách nhiệm của cả chuỗi.

Từ đó, cần chuyển từ tư duy “dọn dẹp hậu quả” sang quản trị chất thải ngay trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) là một hướng tiếp cận phù hợp, trong đó doanh nghiệp cùng tham gia giải quyết vấn đề môi trường sau khi sản phẩm được sử dụng.

Thành viên HTX Phát triển nông nghiệp Công bằng Thành Thái, xã Nam Nung tuân thủ đúng quy định quản lý rác thải nguy hại trong vùng sản xuất nông nghiệp.

Cùng với hoàn thiện cơ chế EPR, cần tổ chức mạng lưới thu gom phù hợp với đặc thù sản xuất phân tán ở nông thôn, đồng thời ứng dụng công nghệ (QR Code) để theo dõi lượng vật tư đưa ra thị trường và tỷ lệ bao bì được thu hồi. “Một nền nông nghiệp hiện đại không chỉ tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế mà còn phải bảo đảm môi trường sản xuất được bảo vệ. Đó mới là nền tảng để duy trì giá trị lâu dài”, Tiến sĩ Phạm Tuấn Anh chia sẻ.