Khi người nông dân trở thành 'chiến sĩ khí hậu'

Một buổi sáng đầu vụ hè thu ở Đồng bằng sông Cửu Long, người nông dân ở Thoại Sơn, tỉnh An Giang, không vội mở cống đưa nước vào ruộng như thói quen nhiều năm trước. Thay vào đó, họ đo mực nước bằng thiết bị, quan sát mặt ruộng rồi quyết định giữ ruộng khô thêm vài ngày.

Người nông dân đang trở thành lực lượng tiên phong trong cuộc chiến giảm phát thải mê-tan.

Nhìn qua, đó chỉ là một thay đổi rất nhỏ trong quy trình canh tác. Nhưng dưới góc nhìn của các nhà khoa học khí hậu, hành động ấy đang góp phần giảm phát thải một trong những loại khí nhà kính nguy hiểm nhất hành tinh: khí mê-tan. Ít ai nghĩ rằng, một người nông dân trên cánh đồng lúa miền Tây lại có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu toàn cầu. Thế nhưng điều đó đang diễn ra từng ngày, bởi phía sau những thay đổi trong cách gieo sạ, tưới nước hay xử lý rơm rạ là một cuộc chuyển đổi lớn chưa từng có của nền nông nghiệp Việt Nam. Đó là quá trình biến người nông dân từ người sản xuất lương thực thành những “chiến sĩ khí hậu”.

Cuộc chiến bắt đầu từ những thửa ruộng

Trong nhiều năm, khi nhắc đến phát thải khí nhà kính, người ta thường nghĩ đến nhà máy nhiệt điện, xe cộ hay các khu công nghiệp… Tuy nhiên, các số liệu thực tế cho thấy sản xuất nông nghiệp cũng đóng góp lượng phát thải khổng lồ. Tại Việt Nam, lĩnh vực nông nghiệp đóng góp tỷ trọng đáng kể trong tổng phát thải khí nhà kính quốc gia. Trong đó, trồng trọt chiếm khoảng 80% tổng phát thải của ngành, riêng sản xuất lúa nước là nguồn phát thải mê-tan lớn nhất của ngành.

Mê-tan là loại khí hình thành trong điều kiện thiếu oxy khi chất hữu cơ phân hủy dưới nước. Các ruộng lúa ngập nước liên tục chính là môi trường lý tưởng cho quá trình này diễn ra. Điều đáng nói là khả năng gây nóng lên toàn cầu của mê-tan mạnh hơn nhiều lần so với khí CO₂ trong ngắn hạn. Vì vậy, các chuyên gia khí hậu xem việc cắt giảm mê-tan là một trong những giải pháp nhanh nhất để làm chậm tốc độ nóng lên của Trái đất.

Đối với Việt Nam, giảm phát thải trong trồng lúa nước vừa là thách thức, vừa là cơ hội. Đây là thách thức bởi ĐBSCL là vựa lúa lớn của cả nước, nơi hàng triệu hộ dân sống nhờ cây lúa. Nhưng đây cũng là cơ hội bởi giảm phát thải trong sản xuất lúa không nhất thiết phải đánh đổi bằng việc giảm năng suất. Ngược lại, nhiều mô hình đang cho thấy người nông dân có thể vừa giảm phát thải, vừa tăng lợi nhuận.

Tại nhiều địa phương như: An Giang, Cà Mau, Đồng Tháp hay Cần Thơ, các mô hình canh tác mới đã được triển khai rộng rãi. Lượng giống gieo sạ giảm xuống, lượng phân bón được tính toán hợp lý hơn, rơm rạ không còn bị đốt bỏ tràn lan. Đặc biệt, phương pháp tưới ngập - khô xen kẽ đang trở thành giải pháp được nhắc đến nhiều nhất. Thay vì giữ nước liên tục trên ruộng, nông dân chủ động để mặt ruộng khô trong những giai đoạn nhất định rồi mới cấp nước trở lại. Sự thay đổi này giúp giảm đáng kể môi trường yếm khí trong đất, nguyên nhân trực tiếp sinh ra mê-tan. Điều thú vị là những biện pháp ấy không đòi hỏi công nghệ quá phức tạp. Vũ khí của “chiến sĩ khí hậu” đôi khi chỉ là một ống đo mực nước cắm giữa ruộng lúa, nhưng hiệu quả mà nó mang lại có thể vượt xa phạm vi một cánh đồng.

Người nông dân không còn đứng ngoài các cam kết khí hậu

Khi hạt gạo mang theo trách nhiệm khí hậu

Nếu như trước đây nông dân chủ yếu được đánh giá bằng năng suất thì hiện nay một tiêu chí mới đang xuất hiện: lượng phát thải giảm được. Sự thay đổi này phản ánh xu hướng mới của nền kinh tế toàn cầu. Biến đổi khí hậu không còn là câu chuyện môi trường đơn thuần. Nó đang trở thành vấn đề kinh tế, thương mại và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nhiều thị trường nhập khẩu nông sản lớn trên thế giới ngày càng quan tâm đến dấu chân các-bon của sản phẩm. Họ không chỉ truy xuất nguồn gốc hạt gạo mà còn yêu cầu quy trình sản xuất phải xanh, mức phát thải và lượng nước tiêu thụ phải được kiểm soát, sản phẩm phải thân thiện với môi trường. Điều đó buộc ngành lúa gạo Việt Nam phải thay đổi.

Trong bối cảnh ấy, người nông dân không còn đứng ngoài các cam kết khí hậu. Họ trở thành chủ thể trực tiếp tạo ra sự thay đổi. Mỗi hecta lúa giảm phát thải không chỉ góp phần thực hiện cam kết Net Zero của quốc gia mà còn mở ra cơ hội tiếp cận những thị trường chất lượng cao hơn, xa hơn nữa là cơ hội tham gia thị trường các-bon.

Trong tương lai, phần phát thải giảm được từ sản xuất nông nghiệp có thể được đo đạc, xác minh và chuyển thành tín chỉ các-bon. Nói cách khác, những hành động bảo vệ khí hậu có thể tạo ra giá trị kinh tế. Đó là lý do nhiều chuyên gia gọi đây là cuộc cách mạng kép: một mặt giúp giảm áp lực lên môi trường, mặt khác nâng cao thu nhập cho người sản xuất.

Tuy nhiên, hành trình ấy vẫn còn nhiều thách thức. Không phải địa phương nào cũng có điều kiện triển khai đồng bộ các mô hình canh tác phát thải thấp. Không phải nông dân nào cũng sẵn sàng thay đổi những tập quán đã tồn tại hàng chục năm. Vấn đề đo lường và xác minh lượng phát thải cũng đòi hỏi hệ thống dữ liệu, công nghệ và nguồn lực lớn. Quan trọng hơn, lợi ích từ giảm phát thải cần được chia sẻ công bằng. Người nông dân sẽ khó trở thành “chiến sĩ khí hậu” nếu họ không nhìn thấy lợi ích kinh tế cụ thể từ những nỗ lực của mình.

Phát triển lúa gạo xanh cần gắn với công nghệ và nhu cầu thị trường trong giai đoạn mới. Lãnh đạo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Mỹ... đang ngày càng đặt ra yêu cầu cao hơn về an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch thực vật, trách nhiệm môi trường và phát thải các-bon. Những thị trường này không chỉ quan tâm đến giá mà còn quan tâm sản phẩm được sản xuất như thế nào, có minh bạch nguồn gốc không, có đáp ứng tiêu chuẩn an toàn và bền vững không. Điều này đặt ra yêu cầu ngành lúa gạo Việt Nam phải sản xuất bài bản hơn, ghi chép đầy đủ hơn, kiểm soát vật tư đầu vào tốt hơn và từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, phát thải thấp.

Trên những cánh đồng ĐBSCL hôm nay, cuộc chiến chống biến đổi khí hậu không diễn ra bằng những bài phát biểu tại các hội nghị quốc tế. Nó bắt đầu từ những việc rất cụ thể như giảm lượng giống gieo sạ, bớt phân bón hóa học, không đốt rơm rạ sau thu hoạch hay đơn giản là giữ mặt ruộng khô thêm vài ngày trước khi cấp nước.

Những thay đổi tưởng chừng rất nhỏ ấy đang góp phần làm nên một thay đổi lớn của nền nông nghiệp Việt Nam. Trong hành trình hướng tới phát thải ròng bằng “0”, Việt Nam cần các chính sách đúng đắn, nguồn lực tài chính và công nghệ hiện đại. Nhưng hơn hết, cần có hàng triệu người nông dân sẵn sàng thay đổi. Trên mặt trận giảm phát thải mê-tan, những người đang ngày ngày bám ruộng, bám đồng không chỉ làm ra hạt gạo mà còn góp phần bảo vệ tương lai khí hậu của chính mình và của cả thế giới. Đó là lý do người nông dân hôm nay xứng đáng được gọi bằng một cái tên mới: những chiến sĩ khí hậu của thời đại chuyển đổi xanh.