Khi nhân vật nói trong phim

Anh ta đứng giữa một làng quê miền Bắc, nhưng giọng nói lại nghe rất Nam. Người phụ nữ bên cạnh mang giọng Huế. Đứa con của họ, chẳng hiểu vì sao, lại nói giọng Hà Nội rất rõ. Ba người cùng một nhà, cùng sống trong một không gian, nhưng mỗi người dường như đến từ một miền đất khác. Người xem bình dân có thể không gọi được tên hiện tượng ấy. Họ chỉ nói một câu rất giản dị: “Nghe không thật”. Cái “không thật” ấy, hóa ra lại là một vấn đề khá sâu của điện ảnh.

Một tiếng nói, một quê hương

Tiếng nói không chỉ dùng để truyền đạt câu chuyện. Nó còn mang theo quê quán, tuổi tác, gia đình, tầng lớp xã hội và cả một phần lịch sử của người nói. Chỉ cần nghe một người cất tiếng, nhiều khi ta đã đoán được họ đến từ đâu. Người Bắc, người Trung, người Nam có những đặc điểm phát âm khác nhau; trong từng vùng lại còn có những giọng địa phương nhỏ hơn. Huế khác Quảng Nam, Quảng Nam lại khác Bình Định; Sài Gòn cũng không hoàn toàn giống miền Tây. Ngay trong cùng một thành phố, giọng của các thế hệ cũng có thể khác nhau. Ngôn ngữ học gọi những đặc điểm ấy là những dấu hiệu xã hội của lời nói. Một giọng nói có thể là một thứ “chứng minh thư” vô hình.

Dĩ nhiên, điều đó không có nghĩa người cùng quê phải nói giống hệt nhau. Một người Huế sống lâu năm ở Hà Nội có thể mang giọng pha Hà Nội. Một đứa trẻ có cha mẹ người miền Trung nhưng lớn lên ở Sài Gòn hoàn toàn có thể nói giọng Nam. Người di cư, người làm việc xa quê, người học tập trong một môi trường mới đều có thể thay đổi cách nói của mình. Chính vì thế, vấn đề không nằm ở chuyện các nhân vật trong phim có được phép nói khác nhau hay không. Vấn đề là: sự khác nhau ấy có một câu chuyện phía sau hay không? Nếu một người cha sinh ra ở Huế, người mẹ là người Sài Gòn, còn đứa con lớn lên ở Hà Nội, thì chẳng có gì vô lý. Trái lại, đó có thể là một gia đình rất điển hình của xã hội hiện đại. Nhưng nếu cả ba cùng sinh ra, lớn lên và sống ở một làng quê Huế, mà mỗi người lại mang một giọng Bắc - Trung - Nam rất rõ, không một lời giải thích, người xem sẽ cảm thấy có gì đó chênh chao. Không phải vì họ là những nhà ngôn ngữ học. Mà vì tai của họ đã quen với đời sống.

Cái tai của người xem tinh hơn ta tưởng

Điện ảnh vốn là nghệ thuật của sự thuyết phục. Khi ngồi trong rạp, chúng ta chấp nhận rất nhiều điều không có thật. Một người có thể bay, một thanh kiếm có thể phát sáng, một ngôi làng cổ có thể được dựng lại trong trường quay. Miễn là bộ phim tạo được một thế giới đủ thuyết phục, chúng ta sẵn lòng tin. Nhưng để tin vào thế giới ấy, bộ não người xem luôn âm thầm kiểm tra những chi tiết nhỏ. Ngôi nhà có đúng không? Quần áo có đúng không? Cách xưng hô có đúng không? Người ở vùng này có nói như thế không? Và đặc biệt, giọng nói có đúng với con người này không? Khi tất cả ăn khớp, ta không để ý. Ta chỉ thấy câu chuyện đang diễn ra. Nhưng khi một chi tiết ngôn ngữ lệch khỏi bối cảnh, sự chú ý lập tức bị kéo ra khỏi câu chuyện. Thay vì nghĩ “Nhân vật này đang đau khổ”, người xem có thể nghĩ: “Ủa, sao người này nói giọng Sài Gòn?” Một khoảnh khắc rất ngắn như vậy cũng đủ làm đứt mạch nhập vai. Trong điện ảnh, đó là một tổn thất không nhỏ.

Một cảnh trong phim Quý tử vượt giàu

Có phải diễn viên nào cũng phải thay giọng? Tất nhiên không. Một diễn viên người Huế đóng một nhân vật Bắc, đoàn phim cần quyết định: nhân vật này nói giọng Bắc đến mức nào? Đây là vấn đề chuyên môn.

Ở những nền điện ảnh phát triển, người ta có hẳn một nghề gọi là dialect coach, có thể hiểu là chuyên gia huấn luyện phương ngữ và giọng nói cho diễn viên. Họ không đơn giản bảo diễn viên “hãy nói giọng miền này”. Họ nghiên cứu âm thanh của vùng đất, cách phát âm nguyên âm và phụ âm, thanh điệu, nhịp nói, ngữ điệu, vốn từ; đôi khi còn nghiên cứu tuổi tác, tầng lớp xã hội và lịch sử của nhân vật. Diễn viên có thể phải luyện giọng hàng tuần, hàng tháng trước khi máy quay chính thức chạy. Trong quá trình quay, chuyên gia vẫn có thể theo dõi để tránh việc diễn viên lúc thì nói đúng, lúc lại trở về giọng tự nhiên của mình. Điều này nghe có vẻ cầu kỳ. Nhưng thật ra nó cũng giống như việc một diễn viên học cách cầm kiếm, cưỡi ngựa hay mặc một bộ giáp cổ. Nếu một bộ phim lịch sử bỏ hàng tháng để nghiên cứu trang phục mà lại để nhân vật nói năng tùy tiện, thì thế giới mà bộ phim dựng lên vẫn thiếu một mảnh quan trọng.

Hollywood và một số nền điện ảnh lớn của thế giới khi “chọn diễn viên”, họ còn chọn giọng. Ở những dự án lớn, giọng nói có thể trở thành một tiêu chí ngay từ khâu casting. Nếu nhân vật là người gốc Scotland, Ireland, miền Nam nước Mỹ hay một tầng lớp xã hội cụ thể, nhà sản xuất có thể tìm diễn viên phù hợp về giọng; hoặc nếu sử dụng một ngôi sao nổi tiếng nhưng không có giọng ấy, diễn viên sẽ phải luyện.

Một gia đình trong phim có thể có những giọng hơi khác nhau. Người già nói khác người trẻ. Người lao động nói khác người có học. Người nhập cư có thể giữ giọng quê cũ trong khi con cái đã chuyển sang giọng địa phương mới. Những khác biệt ấy, nếu được tính toán, trở thành cách kể chuyện. Một người chỉ cần cất tiếng là khán giả biết anh ta vừa từ đâu trở về. Một người khác nói rất chuẩn, nhưng khi nổi giận lại bật ra những âm sắc quê nhà. Một đứa con cố tình nói giọng thành thị để che giấu nguồn gốc. Đó là lúc phương ngữ không còn là “giọng của diễn viên”, mà trở thành giọng của nhân vật.

Câu chuyện của điện ảnh Việt Nam

Ở Việt Nam, chuyện này có phần phức tạp hơn. Chúng ta có một nền tiếng Việt thống nhất về mặt quốc gia, nhưng sự phân hóa vùng miền lại rất rõ. Vì vậy, một bộ phim lấy bối cảnh cụ thể không thể bỏ qua vấn đề phương ngữ. Trong thực tế sản xuất, có nhiều lý do khiến việc khớp giọng trở nên khó khăn. Một diễn viên có thể rất đẹp cho vai diễn. Một người khác diễn xuất rất tốt. Một người nữa có lượng khán giả lớn. Nhưng người phù hợp nhất về giọng lại không phải người phù hợp nhất về ngoại hình hay diễn xuất. Đạo diễn đứng trước một bài toán khó.

Một cảnh trong phim Hộ linh tráng sĩ

Trước đây, việc lồng tiếng đôi khi giúp các nhà làm phim thống nhất giọng nói của nhân vật. Ngày nay, xu hướng thu tiếng trực tiếp khiến giọng thật của diễn viên hiện ra rõ hơn. Nếu diễn viên đến từ những vùng khác nhau, sự khác biệt ấy cũng dễ lọt vào tai người xem hơn. Có những đạo diễn chấp nhận điều đó như một lựa chọn nghệ thuật. Cũng có những bộ phim mà sự pha trộn giọng vùng miền trở thành một “đặc sản” vô tình. Nhưng câu hỏi vẫn còn đó: đâu là giới hạn giữa sự tự do nghệ thuật và sự cẩu thả trong xây dựng thế giới phim? Có lẽ không nên trả lời bằng một quy định cứng nhắc. Điều quan trọng hơn là đoàn phim có ý thức về vấn đề ấy hay không.

Một bộ phim có thể bắt đầu bằng một “bản đồ giọng nói”. Thử tưởng tượng trước khi quay một bộ phim, ngoài kịch bản, đạo diễn có thêm một bảng nhỏ:

Nhân vật A: sinh ở đâu, lớn lên ở đâu, cha mẹ là ai, từng sống ở đâu, giọng nói thế nào.

Nhân vật B: cùng quê nhưng thuộc thế hệ khác, học hành ra sao, giọng có thay đổi không.

Nhân vật C: người nơi khác đến, vì sao lại có mặt ở đây.

Rồi cả đoàn phim cùng thống nhất: nhân vật nào nói giọng địa phương đậm, nhân vật nào nói giọng phổ thông, nhân vật nào có giọng pha. Khi ấy, nếu hai người cùng một nhà nói khác nhau, đoàn phim biết vì sao. Nếu họ nói giống nhau, cũng biết vì sao. Thậm chí nếu muốn cố tình tạo ra một sự bất thường, họ cũng biết mình đang làm gì. Đó mới là điều quan trọng.

Tiếng nói cũng là phục trang

Có lẽ chúng ta đã quen xem giọng nói như một thứ tự nhiên: diễn viên cứ mở miệng ra thì nhân vật nói. Nhưng thật ra không phải vậy. Với điện ảnh, giọng nói cũng giống phục trang. Một nhân vật mặc áo dài, đội khăn, đi giày dép thế nào đều có thể được đạo diễn và thiết kế phục trang tính toán. Vậy tại sao giọng nói lại mặc nhiên được giao hoàn toàn cho “giọng thật của diễn viên”? Một nhân vật sống ở Ninh Bình không chỉ có một bộ quần áo của người Ninh Bình. Anh ta còn có cách phát âm, cách xưng hô, cách chọn từ và nhịp nói của một con người đã sống trong cộng đồng ấy. Đó là một phần của thân phận. Và cũng là một phần của văn hóa.

Điều đáng mừng là những “hạt sạn” về giọng nói đôi khi cho thấy một điều tích cực: tai của khán giả Việt Nam rất nhạy với tiếng nói của chính mình. Chúng ta có thể không biết thuật ngữ “phương ngữ học”, không biết thế nào là ngữ âm học hay xã hội ngôn ngữ học, nhưng chúng ta biết một người Huế nói thế nào, một người Hà Nội nói thế nào, một người Sài Gòn nói thế nào. Chúng ta nhận ra quê hương qua âm thanh. Vì thế, khi một nhân vật cất tiếng không đúng với thế giới mà bộ phim đã dựng lên, người xem không chỉ nghe thấy một giọng nói lạc chỗ. Họ nghe thấy một điều gì đó không khớp trong câu chuyện.

Có lẽ đã đến lúc điện ảnh Việt Nam nhìn tiếng nói không chỉ như âm thanh để thu cho rõ, mà như một phần của văn hóa cần được chăm chút. Bởi trước khi một nhân vật nói điều gì, chính giọng nói của họ đã kể cho chúng ta nghe một câu chuyện rồi.

Điện ảnh, suy cho cùng, được tạo nên từ rất nhiều thứ nhỏ bé như vậy. Một ánh mắt. Một chiếc áo. Một cách đi đứng. Một tiếng gọi. Và đôi khi, chỉ một tiếng “mẹ” được nói lên bằng giọng nào cũng đủ để cho ta biết nhân vật ấy là ai, đã đi qua những miền đất nào, và thuộc về nơi nào.