Khi quyền lợi của người yếu thế được xem xét lại

Quang cảnh tại phiên tòa giám đốc thẩm.

Một vụ tranh chấp chia tài sản chung của vợ chồng sau ly hôn tưởng như đã khép lại bằng bản án sơ thẩm có hiệu lực. Gần hai năm sau, từ đơn đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm của bà Bùi Thị Hồng (SN 1958), VKSND tỉnh Đồng Tháp nghiên cứu hồ sơ và phát hiện nhiều vi phạm cả về tố tụng lẫn nội dung.

Kháng nghị giám đốc thẩm sau đó của VKSND tỉnh Đồng Tháp được Ủy ban Thẩm phán TAND tỉnh Đồng Tháp chấp nhận toàn bộ.

Năm 2014, ông Phạm Tiến Thuần và bà Bùi Thị Hồng thuận tình ly hôn. Hai bên xác định thửa đất số 205, diện tích 155m² tại huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang trước đây, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp, là tài sản chung.

Ngày 30/10/2014, hai bên lập văn bản tự thỏa thuận phân chia tài sản, trong đó đất và nhà được chia mỗi người một nửa. Sau ly hôn, phát sinh tranh chấp, ông Thuần khởi kiện yêu cầu Tòa án công nhận thỏa thuận và chia thửa đất thành hai phần.

Bản án hôn nhân và gia đình sơ thẩm số 141/2024/HNGĐ-ST ngày 29/5/2024 của TAND huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang, nay là TAND khu vực 5, tỉnh Đồng Tháp, chấp nhận yêu cầu khởi kiện. Theo đó, ông Thuần được chia 88,2m² đất cùng căn nhà đang quản lý, sử dụng; bà Hồng được chia 82,5m² cùng căn nhà đang quản lý, sử dụng.

Điều đáng nói, trong suốt quá trình giải quyết vụ án, bà Hồng vắng mặt.

Hồ sơ thể hiện Tòa án tống đạt, niêm yết các văn bản tố tụng cho bà tại địa chỉ ở huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang (cũ). Trong khi đó, đơn khởi kiện của nguyên đơn và văn bản xác minh của Công an xã Hòa Khánh đều thể hiện bà Hồng đã sinh sống ổn định tại TP Hồ Chí Minh hơn 10 năm.

Mặc dù có căn cứ xác định nơi ở thực tế của bị đơn, Tòa án cấp sơ thẩm không xác minh, tống đạt hoặc niêm yết văn bản tố tụng tại địa chỉ này.

Theo VKSND tỉnh Đồng Tháp, việc trên không đúng quy định về tống đạt, thông báo văn bản tố tụng, làm hạn chế quyền tham gia tố tụng, trình bày ý kiến và cung cấp chứng cứ của bà Hồng.

Bà Hồng còn thuộc trường hợp người cao tuổi được xem xét miễn án phí, nhưng do việc tống đạt không đúng nên không có điều kiện đề nghị miễn. Bản án sơ thẩm sau đó buộc bà phải chịu 26.456.000 đồng án phí.

Nghiên cứu toàn bộ hồ sơ, VKSND tỉnh Đồng Tháp còn phát hiện nhiều vấn đề khác.

Thửa đất tranh chấp có diện tích 155m² theo giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Tuy nhiên, Tòa án cấp sơ thẩm không thu thập hồ sơ cấp giấy chứng nhận từ cơ quan có thẩm quyền mà chủ yếu dựa vào bản photo giấy chứng nhận và văn bản tự thỏa thuận do nguyên đơn cung cấp.

Trong khi đó, bản chính giấy chứng nhận đang do Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam - Chi nhánh Cái Bè quản lý để bảo đảm nghĩa vụ theo hợp đồng tín dụng giữa ngân hàng và ông Thuần, nhưng ngân hàng không được đưa vào tham gia tố tụng với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Bất cập còn xuất hiện trong việc chia đất. Giấy chứng nhận xác định diện tích thửa đất là 155m², trong khi kết quả đo đạc hiện trạng lên tới 170,7m². Phần chênh lệch chưa được xác minh, làm rõ nhưng Tòa án vẫn sử dụng kết quả đo thực tế để chia tài sản.

Theo thỏa thuận, đất và nhà được chia mỗi người một nửa. Tuy nhiên, ông Thuần được nhận 88,2m², nhiều hơn bà Hồng 5,7m² nhưng bản án không xem xét hoàn trả giá trị tương ứng phần chênh lệch.

VKSND tỉnh Đồng Tháp cũng xác định cả phần đất giao cho ông Thuần và bà Hồng đều không bảo đảm diện tích tối thiểu để tách thửa đối với đất nông nghiệp. Vì vậy, dù bản án cho phép các bên đăng ký cấp giấy chứng nhận đối với phần đất được chia, việc thi hành đứng trước nguy cơ gặp khó khăn.

Sau khi xem xét đơn của bà Hồng và nghiên cứu hồ sơ, ngày 15/6/2026, Viện trưởng VKSND tỉnh Đồng Tháp ban hành Quyết định kháng nghị giám đốc thẩm số 04/QĐ-VKS-DS, đề nghị hủy toàn bộ bản án sơ thẩm để giải quyết lại.

Tại phiên giám đốc thẩm ngày 1/8/2026, Kiểm sát viên Phòng 9 VKSND tỉnh Đồng Tháp phân tích, làm rõ các vi phạm về tố tụng và nội dung, khẳng định kháng nghị có căn cứ, đúng quy định pháp luật.

Trên cơ sở hồ sơ, tài liệu, chứng cứ và quan điểm của đại diện Viện kiểm sát, Ủy ban Thẩm phán TAND tỉnh Đồng Tháp chấp nhận toàn bộ kháng nghị.

Kết quả này mở ra cơ hội để vụ án được xem xét lại đầy đủ, khách quan hơn, trong đó bà Hồng có điều kiện thực hiện những quyền tố tụng trước đó chưa được bảo đảm.

Vụ việc cũng cho thấy việc bảo vệ người yếu thế có thể bắt đầu ngay từ quá trình kiểm sát một bản án đã có hiệu lực, khi những thiếu sót về thủ tục, chứng cứ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tự bảo vệ quyền lợi của người cao tuổi.

Nghị quyết số 205/2025/QH15 mở ra cơ chế để VKSND chủ động hơn trong bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công. Từ vụ việc tại Đồng Tháp, tinh thần ấy được thể hiện bằng việc phát hiện những quyền lợi chưa được bảo đảm và sử dụng thẩm quyền pháp luật trao cho Viện kiểm sát để yêu cầu xem xét lại bản án. Và quan trọng hơn, phía sau những quy định về tống đạt, chứng cứ, án phí hay điều kiện tách thửa là quyền lợi cụ thể của một người cao tuổi cần được pháp luật quan tâm bảo vệ.