Khi rào cản tâm lý béo phì che lấp mầm bệnh

Vết cắt vô hình khiến những căn bệnh bị bỏ quên

Mở đầu một buổi tư vấn tâm lý, một nữ bệnh nhân trẻ tuổi ngập ngừng đưa ra điều kiện duy nhất với bác sĩ: “Bác sĩ hỏi gì em cũng trả lời, nhưng xin đừng hỏi về cân nặng”. Lời khẩn cầu xót xa ấy không phải là một ca lâm sàng hiếm gặp tại phòng khám của Thạc sĩ, bác sĩ Phạm Thị Minh Châu (Bộ môn Tâm thần - Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh).

Theo bác sĩ Minh Châu, nó là minh chứng cho thấy cân nặng đã trở thành một vùng cấm đầy tổn thương. Thậm chí, có người bệnh chỉ đồng ý tiếp nhận lộ trình điều trị y khoa sau đúng 6 tháng ổn định tâm lý, với lý do rất đỗi giản đơn: “Vì ngày đầu tiên, bác sĩ đã không hỏi về cân nặng của em”.

Các bác sĩ đưa ra nhiều cảnh báo về sức khỏe với người béo phì.

Tuy nhiên, áp lực tâm lý không chỉ đến từ sự tự ti về ngoại hình mà còn bắt nguồn từ sự oan uổng khi bệnh nhân phải gánh chịu những định kiến xã hội cho một căn bệnh mà chính họ cũng không hề hay biết. Điển hình là trường hợp của chị N.T.M (32 tuổi, TP Hồ Chí Minh). Suốt 3 năm, chị M. liên tục tăng cân dù đã áp dụng chế độ ăn kiêng khắt khe và tập luyện kiệt sức. Gia đình, đồng nghiệp thường xuyên dán nhãn chị là "thiếu kỷ luật", "lén ăn vặt".

Áp lực bủa vây khiến chị rơi vào trầm cảm nặng, thu mình khỏi các mối quan hệ xã hội và đánh mất cơ hội thăng tiến lên vị trí quản lý. Chỉ đến khi suy sụp hoàn toàn và buộc phải đi khám tâm lý, các xét nghiệm chuyên sâu mới vỡ lẽ: chị M. mắc hội chứng suy giáp trạng. Việc cơ thể thiếu hụt hormone tuyến giáp đã làm chậm quá trình trao đổi chất, khiến việc tăng cân là một triệu chứng bệnh lý không thể cưỡng lại bằng ý chí chứ không phải do lối sống buông thả.

Một câu chuyện khác là của anh H.V.K (40 tuổi), một nhân viên văn phòng. Trong vòng 2 năm, anh K. tăng đột biến 15 kg, mỡ tập trung chủ yếu ở vùng bụng kèm theo tình trạng mệt mỏi mạn tính và rạn da. Bạn bè trêu chọc đó là "bụng bia", bản thân anh cũng tặc lưỡi cho rằng do đặc thù công việc ngồi nhiều.

Sự chủ quan và tâm lý ngại đi khám đã khiến anh H.V.K bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo của cơ thể. Khi những cơn tăng huyết áp đe dọa trực tiếp đến tính mạng, anh K. mới nhập viện và bàng hoàng nhận chẩn đoán mắc hội chứng Cushing - một dạng rối loạn nội tiết gây tăng tiết cortisol quá mức, dẫn đến tích tụ mỡ bất thường.

Đằng sau những phản ứng né tránh cực đoan này là một sự thật đang hiện hữu khốc liệt trong xã hội: Áp lực từ sự kỳ thị cân nặng. Theo số liệu do Công ty TNHH Novo Nordisk Việt Nam - trực thuộc tập đoàn chăm sóc sức khỏe toàn cầu Novo Nordisk cung cấp, tính đến năm 2026, Việt Nam có khoảng 20 triệu người, tương đương gần 20% dân số, đang chung sống với tình trạng thừa cân hoặc béo phì.

Người béo phì cần kiểm soát cân nặng để tránh mang đến nhiều bệnh tật.

Dù tỷ lệ người dân nhận thức được béo phì là nguyên nhân dẫn đến các bệnh lý nguy hiểm như đái tháo đường, tim mạch lên tới 83%, nhưng người bệnh vẫn mất trung bình từ 2 đến 5 năm tự loay hoay giảm cân trước khi dám bước chân vào phòng khám. Nguyên nhân sâu xa của sự trì hoãn này đến từ những định kiến khắt khe của cộng đồng và sự dán nhãn tiêu cực. Kết quả từ nghiên cứu ACTION-Vietnam khắc họa một bức tranh tâm lý ảm đạm: 62% người béo phì từng trải qua việc bị trêu chọc hoặc phân biệt đối xử; 54% bị xã hội dán nhãn là lười biếng hoặc thiếu kỷ luật. Chính môi trường xã hội này đã đẩy người bệnh vào trạng thái phòng thủ, tự ti. Họ thường chọn cách che giấu cơ thể, buông xuôi và liên tục tự đổ lỗi cho bản thân.

Nghiêm trọng hơn, sự kỳ thị không chỉ dừng lại ở những tổn thương tinh thần mà còn tước đoạt trực tiếp sinh kế và cơ hội thăng tiến. Có đến 79% người béo phì tin rằng họ gặp bất lợi lớn khi ứng tuyển vào các công việc coi trọng ngoại hình. Sự tự ti dần gặm nhấm tâm trí, khiến 16% người bệnh ngậm ngùi thừa nhận họ đã đánh mất cơ hội thành công trong sự nghiệp chỉ vì ám ảnh cân nặng.

Không chỉ ảnh hưởng đến công việc, các mối quan hệ xã hội của người bệnh cũng chịu tác động nặng nề. Khoảng 59% người béo phì gặp khó khăn lớn trong việc hình thành các mối quan hệ, dẫn đến tình trạng bị cô lập xã hội. Áp lực vô hình này tạo ra một vòng luẩn quẩn: Càng tự ti thì càng ngại giao tiếp; càng thu mình lại thì càng đánh mất những ngã rẽ tươi sáng.

Thay vì đối mặt, họ thà chịu đựng sự bất tiện về thể chất chứ không dám tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ y khoa. Hành vi né tránh y tế này đã vô tình đóng sập cơ hội để họ lấy lại sức khỏe.

Béo phì không phải do "thiếu ý chí"

Để giúp người bệnh gỡ bỏ tảng đá đè nặng trong tâm trí, Thạc sĩ, bác sĩ Phạm Thị Minh Châu đã đưa ra những phân tích đa chiều, bóc tách căn nguyên sinh học và tâm lý của căn bệnh này. Theo bác sĩ Châu, béo phì và các vấn đề sức khỏe tâm thần, đặc biệt là trầm cảm, có mối liên hệ hai chiều vô cùng khăng khít.

Thống kê y khoa chỉ ra rằng, khoảng 43% người trưởng thành bị trầm cảm có kèm theo tình trạng béo phì; ngược lại, người mắc béo phì có nguy cơ bị trầm cảm cao gấp 2 lần so với bình thường.

Giải mã dưới góc độ y sinh học, những lời chê bai hay sự kỳ thị từ xã hội không chỉ gây buồn bã nhất thời mà còn kích hoạt một chuỗi phản ứng sinh hóa tàn khốc bên trong cơ thể. Căng thẳng mạn tính làm rối loạn trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA), đẩy nồng độ hormone cortisol lên mức cao. Trạng thái này trực tiếp ra lệnh cho cơ thể tích trữ mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng.

Đồng thời, khi tinh thần suy sụp, người bệnh dễ rơi vào cơ chế đối phó sai lệch: Tìm kiếm sự an ủi từ các loại thức ăn chứa nhiều đường và chất béo để giải phóng dopamine tạm thời. Song song đó, bản thân các mô mỡ thừa cũng liên tục giải phóng các cytokine gây viêm, tạo ra tình trạng viêm mạn tính toàn thân, làm suy giảm chức năng của các chất dẫn truyền thần kinh trong não và đào sâu thêm hố đen u uất.

Người béo phì ngoài việc có nguy cơ mắc bệnh còn khiến họ mất tự tin về bản thân.

Bên cạnh yếu tố tâm lý, bác sĩ Châu đặc biệt nhấn mạnh đến sự "phản kháng" tự nhiên của cơ thể - một rào cản sinh lý khổng lồ khiến việc tự giảm cân thường thất bại. Một khi đã mắc béo phì, cơ thể sẽ tự động thiết lập một điểm chuẩn cân nặng mới (set-point) và hình thành các cơ chế thích nghi chuyển hóa để bảo vệ mức cân nặng này.

Cụ thể, cơ thể sẽ tăng tiết hormone gây đói (ghrelin), giảm hormone tạo cảm giác no (leptin) và chủ động hạ mức năng lượng tiêu hao lúc nghỉ ngơi. Hệ quả là quá trình tái tăng cân diễn ra vô cùng dai dẳng. Việc người bệnh chật vật kiểm soát cân nặng, do đó, hoàn toàn không phải do họ "lười biếng" hay "kém cỏi".

Đáng tiếc là khảo sát thực tế lại chỉ ra có tới 24% bệnh nhân béo phì mang tâm lý buông xuôi, mặc định rằng y học không thể giúp gì hơn ngoài việc khuyên họ "ăn ít đi, tập nhiều lên". Những ngộ nhận như béo phì là do "di truyền nên bất trị", hay ảo tưởng về một phương pháp "giảm cân cấp tốc, hiệu quả cả đời" đang tước đi cơ hội được điều trị đúng hướng.

Theo bác sĩ Minh Châu, béo phì là một bệnh lý mạn tính phức tạp, đòi hỏi sự can thiệp y khoa bài bản để giải quyết triệt để các rối loạn chuyển hóa và nội tiết tiềm ẩn. Vì thế, người bệnh cần dừng việc tự trừng phạt bản thân, nên mạnh dạn gỡ bỏ lớp áo giáp tự ti để bước vào phòng khám và bắt đầu một "cuộc trò chuyện đúng" với bác sĩ chuyên khoa.

Việc chủ động tìm kiếm sự đồng hành của y tế không chỉ là chìa khóa để kiểm soát thành công bệnh lý béo phì, mà còn là bước ngoặt quyết định giúp mỗi người giành lại sự tự tin, sức khỏe và những cơ hội tươi sáng lẽ ra thuộc về mình.

Bài, ảnh: Hải Yên - Hoàng Tuyết/Báo Tin tức và Dân tộc