Khi tài xế muốn thu nhập cao, khách hàng muốn giá rẻ, còn nền tảng vẫn phải đầu tư

Cuộc tranh luận về chiết khấu

Thời gian gần đây, thị trường gọi xe công nghệ nổ ra những tranh cãi liên quan tới chiết khấu dành cho tài xế, khi nhiều người nói rằng thu nhập của họ liên tục sụt giảm.

Thậm chí, một bộ phận tài xế đã kêu gọi tắt ứng dụng và ngừng cung cấp dịch vụ, khi cho rằng số tiền họ thực nhận sau mỗi chuyến đi chỉ bằng khoảng 50% con số mà khách hàng trả cho nền tảng. Trên mạng xã hội, nhiều người dùng ẩn danh đã sử dụng từ "tê liệt", "đình công", "đồng loạt tắt app" để nói về ứng dụng Grab.

Thực tế ghi nhận, trong các ngày 12 và 13/9, nền tảng Grab nói riêng và các nền tảng gọi xe nói chung vẫn hoạt động ổn định.

"Trong bối cảnh thời tiết không thuận lợi tại một số tỉnh thành/khu vực, các chỉ số vận hành nhìn chung có dao động nhẹ, nhưng vẫn trong mức đã dự tính, giúp chúng tôi duy trì chất lượng dịch vụ ổn định cho người dùng và sinh kế cho đối tác tài xế. Chúng tôi đồng thời cũng ghi nhận các đối tác tài xế hoạt động có thu nhập trung bình tăng tốt so với cùng kỳ tuần trước", phía Grab thông tin tới TheLEADER.

Cùng thời điểm, Công an Hà Nội phát đi thông báo về các nội dung lan truyền sai sự thật về tài xế Grab, đồng thời xử phạt hành chính một chủ tài khoản vi phạm.

Dù không xuất hiện một cuộc đình công quy mô lớn, nhưng phản ứng từ một bộ phận tài xế đã thu hút sự chú ý của cơ quan quản lý.

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công Thương cho biết, đã yêu cầu Grab cung cấp toàn bộ tài liệu về quy trình định giá, mức phí, tỷ lệ chiết khấu và cơ chế khấu trừ sau khi tiếp nhận nhiều phản ánh từ đối tác. Cơ quan này cũng yêu cầu các doanh nghiệp gọi xe khác cung cấp thông tin tương tự để đối chiếu, đánh giá tính minh bạch và mức độ tuân thủ pháp luật cạnh tranh.

Thị trường gọi xe công nghệ nổ ra những tranh cãi liên quan tới chiết khấu dành cho các tài xế. Ảnh: Hoàng Anh

Tranh cãi trước đó nổ ra xuất phát từ việc Grab áp dụng chính sách linh hoạt tỷ lệ chiết khấu, khiến một số tài xế cho rằng thu nhập thực nhận của họ trên mỗi cuốc xe thấp hơn trước, chỉ còn 50-75%, thay vì mức 67-73% trước đây.

Các nền tảng gọi xe thường giữ lại một phần cước phí (gọi là chiết khấu hoặc hoa hồng) để duy trì hệ thống, nâng cấp công nghệ và nộp thuế. Tuy nhiên, mỗi hãng lại đang áp dụng những công thức khác nhau.

Về phía nền tảng Be, hãng này cho biết áp dụng mức chiết khấu cố định với tài xế, tại Hà Nội là 63,6%, tại TP.HCM là 69,4%. Mức này được áp dụng với cả tài xế xe hai bánh và bốn bánh.

Đáng chú ý, cơ chế này được Be Group tuyên bố giữ bình ổn liên tục từ năm 2024 đến nay mà không có sự điều chỉnh tăng chiết khấu, bất chấp những biến động thị trường.

Trong khi đó, Green SM đang áp dụng hai cách tính chiết khấu. Với các tài xế cơ hữu là nhân sự của hãng, mức chiết khấu cho tài xế xe hai bánh lên tới 75%, tài xế xe bốn bánh áp dụng chiết khấu 60% và có lương cứng.

Còn với các tài xế Green SM Platform (sở hữu xe điện VinFast và sử dụng chung nền tảng Green SM, tương tự các nền tảng gọi xe khác), mức chiết khấu mới đây lên tới 100% trong 2 năm đầu, nhưng đi kèm các điều kiện nhất định.

Sở dĩ có sự khác biệt về mức chiết khấu giữa các nền tảng gọi xe, là bởi mỗi ứng dụng sẽ có mô hình vận hành, quản trị khác nhau, tuổi đời và thị phần khác nhau. Ở đó, chiết khấu chỉ là một biến số trong bài toán thu nhập của tài xế.

Một tài xế nhận 70% của một cuốc xe 50.000 đồng không có nghĩa thu nhập tốt hơn người nhận 60% của cuốc xe 70.000 đồng. Và ngay cả khi hai người cùng nhận một mức chiết khấu, người mất 20 phút cho chuyến đi sẽ khác với người mất 45 phút, chưa tính thời gian chờ khách, quãng đường chạy rỗng, xăng xe, bảo dưỡng và khấu hao.

Điều đáng bàn hơn ở đây là cách một nền tảng gọi xe đang phân chia giá trị và rủi ro trong bối quan hệ ba bên: nền tảng, người cung cấp dịch vụ và người sử dụng dịch vụ.

Đó chính là đặc điểm của "kinh tế nền tảng". Và điều này không bắt đầu từ Grab.

Vòng lặp của kinh tế nền tảng

Theo Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), một mô hình kinh tế nền tảng chỉ vận hành được khi có ba bên. Khách hàng cần tài xế đón nhanh, tài xế cần cuốc xe liên tục, nền tảng cần lượng giao dịch đủ lớn để bù đắp chi phí máy chủ, công nghệ, tiếp thị và nhân sự.

Ở giai đoạn đầu, các nền tảng gọi xe thường chấp nhận giảm giá, khuyến mãi để mở rộng quy mô. Càng nhiều tài xế gia nhập, thời gian chờ của khách càng ngắn, lượng khách càng đông lại càng thu hút thêm đối tác. Nhưng khi mạng lưới đạt quy mô đủ lớn, bản chất mối quan hệ kinh tế này bắt đầu thay đổi.

Quy luật này từng được thể hiện rõ trong lĩnh vực thương mại điện tử. Báo cáo của Momentum Works cho thấy, năm 2025 Shopee chiếm khoảng 58% tổng giá trị giao dịch (GMV) tại Việt Nam, trong khi TikTok Shop vươn lên chiếm khoảng 39%. Một năm trước đó, tỷ lệ này lần lượt là 65% và 28%.

Ứng dụng thương mại điện tử Shopee cũng là một mô hình kinh tế nền tảng. Ảnh: ST

Khi một sàn thương mại điện tử nắm giữ phần lớn lượng truy cập, các nhà bán hàng rất khó từ bỏ nền tảng. Rời bỏ kênh bán hàng quy mô lớn đồng nghĩa với việc chấp nhận mất đi doanh thu trực tiếp.

Chính vì vậy, các đợt tăng phí của sàn luôn tạo ra phản ứng dữ dội. Tháng 5 năm nay, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia từng vào cuộc yêu cầu Shopee, TikTok Shop giải trình về cơ chế thu phí của các sàn, khi xuất hiện nhiều phản ánh về việc một số sàn thương mại điện tử áp dụng các chính sách phí mới ảnh hưởng đến các nhà bán hàng, từ đó gián tiếp ảnh hưởng đến giá bán dành cho người tiêu dùng.

Sau đó không lâu, Shopee đã chủ động đề xuất hoãn triển khai chính sách mới.

Tuy nhiên, vị thế của một tài xế công nghệ rất khác một chủ gian hàng trực tuyến. Một nhà bán hàng có thể tạm ngừng bán trên một sàn. Trong khi đó, một tài xế cần tạo ra thu nhập trong ngày để trả các khoản vay, khấu hao xe và chi phí sinh hoạt.

Tất nhiên, tài xế có thể cài đặt nhiều ứng dụng cùng lúc, nhưng khả năng "tắt app này, bật app khác" về mặt kỹ thuật không tương đồng với việc thu nhập được đảm bảo.

Khảo sát gần đây của Liên đoàn Lao động TP.HCM cho thấy, hơn 93% người tham gia khảo sát xác định chạy xe công nghệ là nguồn thu nhập chính, thay vì một công việc bán thời gian linh hoạt.

Nhưng nếu một người phải chạy 10, 13 hay 15 tiếng mỗi ngày để duy trì mức thu nhập mong muốn, sự linh hoạt ấy bắt đầu mang một ý nghĩa khác.

Theo Tổ chức lao động quốc tế (ILO), kinh tế nền tảng có thể mở rộng cơ hội việc làm, nhưng lại đặt ra rủi ro lớn về tính bấp bênh, giờ làm việc và an sinh xã hội.

Trong mô hình này, bản chất rủi ro không biến mất, mà chỉ luân chuyển giữa các bên. Nếu nền tảng hạ chiết khấu để nâng thu nhập tài xế, doanh nghiệp buộc phải bù lỗ hoặc tăng giá cước. Khi giá cước tăng, khách hàng sẽ cân nhắc chuyển sang hình thức, hoặc nền tảng khác. Nếu nền tảng không thể cân đối dòng tiền, hạ tầng công nghệ và hoạt động mở rộng thị trường sẽ bị đình trệ.

Trước bài toán này, các quốc gia trong khu vực đã đưa ra những cách xử lý khách nhau. Từ ngày 1/7 năm nay, Indonesia áp mức trần hoa hồng tối đa 8% đối với dịch vụ xe ôm công nghệ thay cho mức 20% trước đây.

Ngược lại, phía cơ quan quản lý của Singapore từ chối can thiệp vào giá cước và trần hoa hồng, với quan điểm duy trì cơ chế thị trường để các nền tảng tự do cạnh tranh, đồng thời phối hợp cùng bộ phận công đoàn xây dựng bộ nguyên tắc về an toàn và thu nhập công bằng cho các tài xế.

Bài toán ba bên chưa có lời giải

Chiết khấu chỉ là một trong nhiều biến số ảnh hưởng tới thu nhập và cuộc sống của một tài xế công nghệ. Ảnh: Hoàng Anh

Một chuyến xe công nghệ hôm nay không còn được định đoạt bởi một biểu giá cố định chia theo tỷ lệ phần trăm. Đằng sau màn hình ứng dụng là các thuật toán vận hành theo thời gian thực. Giá cước biến thiên dựa trên mật độ giao thông, thời tiết, nhu cầu đặt xe tại điểm đón, số lượng tài xế trong bán kính phục vụ, các mã khuyến mại...

Thuật toán thay thế con người quyết định ai được nhận chuyến, cuốc xe nào sinh lời và tài xế nào bị giảm ưu tiên khi từ chối nhận khách.

Tại liên minh châu Âu, quy định về lao động nền tảng đã đặt ra các yêu cầu liên quan tới quản lý thuật toán, giám sát tự động và những quyết định ảnh hưởng tới người làm việc trên nền tảng.

Tại Việt Nam, không nhiều tài xế có thể hiểu được thuật toán là gì. Họ chỉ nhìn vào con số thu nhập cuối ngày, sau khi đã trừ đi xăng xe, bảo dưỡng, các khoản phải trả...

Đối với nền tảng, thuật toán là công cụ tối ưu cung - cầu để duy trì hoạt động kinh doanh giữa bối cảnh chi phí công nghệ, an toàn dữ liệu và khuyến mại giữ chân người dùng ngày càng tốn kém. Đối với khách hàng, mức giá tăng cao vào giờ cao điểm là lý do để họ có thể chuyển sang một ứng dụng khác.

Một bộ phận tài xế có thể tắt ứng dụng nhằm phản đối mức chiết khấu của nền tảng. Nhưng áp lực mưu sinh sẽ tạo sức ép buộc họ quay trở lại làm việc.

Mối quan hệ ba bên trong kinh tế nền tảng vẫn luôn là một bài toán khó. Tài xế luôn muốn có thu nhập cao hơn, khách hàng thì muốn giá dịch vụ rẻ hơn, còn nền tảng vẫn phải đầu tư và cần sinh lời.

Do đó, câu hỏi cần đặt ra lúc này không phải chiết khấu cho tài xế bao nhiêu là đủ. Mà là làm sao để một bên không trở thành "thế yếu" gánh chịu rủi ro của thị trường.