Khi trẻ em làm mẹ: Những nguy cơ sức khỏe khó lường từ tảo hôn

Theo kết quả Điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế - xã hội của 53 dân tộc thiểu số năm 2024 do Cục Thống kê công bố, tỷ lệ tảo hôn của người dân tộc thiểu số kết hôn trong năm 2023 là 14,8%, giảm 7,1 điểm phần trăm so với năm 2018. Tuy nhiên, tình trạng này vẫn có sự chênh lệch đáng kể giữa các dân tộc và vùng miền và nguy cơ tái diễn xuất hiện ở một số nơi. 

Nguy cơ biến chứng sản khoa ở người mẹ

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phụ nữ mang thai trong độ tuổi 10-19 có nguy cơ gặp một số biến chứng cao hơn phụ nữ từ 20 tới 24 tuổi, trong đó có sản giật, viêm nội mạc tử cung sau sinh và nhiễm trùng toàn thân. Đây đều là những tình trạng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, thậm chí đe dọa tính mạng người mẹ nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Tạo cơ hội học tập cho trẻ em, tăng cơ hội sinh kế cho người dân sẽ góp phần đẩy lùi các hủ tục.

Sản giật có thể gây co giật, tổn thương các cơ quan và nguy hiểm cho cả mẹ lẫn thai nhi. Trong khi đó, nhiễm trùng sau sinh có thể tiến triển thành nhiễm khuẩn huyết, gây suy đa cơ quan. WHO cũng cảnh báo những sản phụ vị thành niên có nguy cơ mang thai ngoài ý muốn, phải đối mặt với việc phá thai, trong đó phá thai không an toàn có thể dẫn đến xuất huyết, nhiễm trùng và tổn thương cơ quan sinh sản. 

Thực tế tại Việt Nam, nghiên cứu về kết quả thai kỳ ở mẹ và trẻ sơ sinh trong các trường hợp mang thai vị thành niên tại Bệnh viện Phụ sản Hà Nội đã ghi nhận nhiều vấn đề đáng chú ý. Nghiên cứu khảo sát 333 thai phụ dưới 19 tuổi sinh con tại bệnh viện trong năm 2022. 

Kết quả cho thấy, tỷ lệ sản phụ vị thành niên có kết cục bất lợi sau sinh chiếm 14,4%: nhiễm khuẩn hậu sản chiếm 3,3%, chảy máu sau đẻ (5,1%), đờ tử cung (0,6%), rách tầng sinh môn phức tạp (4,2%), bí tiểu sau sinh (1,2%). Như vậy, mang thai trong độ tuổi trên làm tăng nguy cơ các biến cố trong quá trình mang thai như thiếu máu, nhiễm khuẩn tiết niệu... và các biến chứng sau sinh như băng huyết, rách tầng sinh môn phức tạp...

Trẻ sinh non, nhẹ cân và đối mặt với nguy cơ sức khỏe

Không chỉ người mẹ, trẻ được sinh ra từ những thai phụ vị thành niên cũng có nguy cơ gặp nhiều vấn đề sức khỏe. WHO cảnh báo trẻ có mẹ dưới 20 tuổi đối mặt với nguy cơ sinh non, nhẹ cân và các tình trạng sức khỏe nghiêm trọng trong giai đoạn sơ sinh cao hơn so với trẻ có mẹ ở độ tuổi trưởng thành. 

Sinh non khiến trẻ chào đời khi các cơ quan chưa phát triển hoàn thiện, đặc biệt là phổi, não và hệ miễn dịch. Những trẻ này có thể gặp khó khăn về hô hấp, điều hòa thân nhiệt, bú và hấp thu dinh dưỡng. Trẻ nhẹ cân cũng dễ mắc các bệnh nhiễm trùng, có nguy cơ phải điều trị và chăm sóc đặc biệt sau sinh.

Một nghiên cứu thực hiện tại Bệnh viện Phụ sản TP Cần Thơ, công bố năm 2025 đã so sánh thai kỳ của 432 sản phụ vị thành niên với 432 phụ nữ trưởng thành cũng cho kết quả tương tự. 

Các nhà nghiên cứu nhận thấy nhóm thai phụ vị thành niên thường có những bất lợi về điều kiện kinh tế - xã hội như sống ở nông thôn, thuộc nhóm dân tộc thiểu số và có trình độ học vấn thấp. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc thai sản, dinh dưỡng và theo dõi sức khỏe trong thai kỳ.

Nghiên cứu thực hiện tại Bệnh viện Phụ sản TP Cần Thơ so sánh kết quả thai kỳ của sản phụ vị thành niên với trưởng thành.

Tổn thương sức khỏe sinh sản và tâm thần kéo dài

Hệ lụy của tảo hôn không chỉ dừng lại ở một lần mang thai hay sinh con mà còn có thể kéo dài trong nhiều năm. Trẻ em gái kết hôn sớm có nguy cơ mang thai liên tiếp khi cơ thể chưa hồi phục đầy đủ, làm tăng thêm gánh nặng sức khỏe cho người mẹ và trẻ nhỏ. Việc thiếu kiến thức về sức khỏe sinh sản, hạn chế khả năng tự quyết định sử dụng biện pháp tránh thai cũng khiến các em dễ đối mặt với mang thai ngoài ý muốn.

Bên cạnh sức khỏe thể chất, tảo hôn còn có thể gây tổn thương tâm lý cho trẻ em gái. Việc phải rời trường học, xa cách bạn bè, gánh vác trách nhiệm gia đình và sinh con khi chưa có sự chuẩn bị đầy đủ dễ khiến các em rơi vào tình trạng căng thẳng, cô lập và phụ thuộc kinh tế. Nếu phải sống trong môi trường có bạo lực gia đình, thiếu sự chia sẻ và hỗ trợ, những tổn thương tâm lý có thể kéo dài, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.

Những nguy cơ trên cho thấy phòng, chống tảo hôn không chỉ là bảo vệ quyền trẻ em mà còn là giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh. Bên cạnh tuyên truyền thay đổi nhận thức, các cơ quan chức năng, gia đình, cộng đồng cần tăng cường giáo dục giới tính, kiến thức sức khỏe sinh sản cho trẻ vị thành niên, bảo đảm trẻ em gái được tiếp tục học tập và tiếp cận các dịch vụ y tế phù hợp. Đặc biệt, tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cán bộ y tế cơ sở, nhân viên y tế thôn bản và người có uy tín trong cộng đồng cần phát huy vai trò trong việc phát hiện, ngăn ngừa tảo hôn và hỗ trợ trẻ em gái tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe kịp thời.