Khi truyền thống ngàn năm 'bắt tay' tư duy hiện đại

Lửa nung đất, nghề luyện người

Đến thăm xưởng gốm Tân Thịnh của Nghệ nhân Trần Đức Tân, nhiều người không khỏi ngỡ ngàng trước không gian gốm trang trí bề thế và tinh xảo. Thế nhưng ít ai biết rằng, đằng sau vẻ óng ả của từng lớp men màu hay nét thanh thoát của những dáng hình kia, lại là cả một chặng đường dài hơn ba mươi năm thấm dẫm mồ hôi và nhiều trăn trở. Nếu chỉ nhìn lướt qua những sắc men ngọc bóng lộn hay những sản phẩm gốm cầu kỳ… mấy ai biết rằng, để làm ra được những nét đẹp thanh tao ấy, người thợ gốm đã phải nếm trải những nhọc nhằn đến nhường nào.

Nghề gốm chọn người rất kỹ, người thợ gốm phải vừa có sức vóc dẻo dai của người lao động, lại vừa cần đến sự nhạy cảm, tinh tế của một tâm hồn của người làm nghệ thuật. Thực vậy, để có được một tảng đất dẻo mịn trên bàn xoay, người làm gốm phải cúi mình ngâm, lắng, lọc, phơi rồi nhào luyện hàng tiếng đồng hồ, cho đến khi đôi bàn tay chai sạn và nứt nẻ vì ngấm nước bùn. Ròng rã suốt ngày dài, đôi chân người thợ cứ phải đứng ghì hoặc nhịp nhàng đạp bàn xoay, tấm lưng còng rạp xuống để đôi tay tỉ mẩn uốn nắn từng đường nét mỏng mảnh, chuẩn xác của thớ đất mềm.

Nghệ nhân Trần Đức Tân chia sẻ về nghề gốm. Ảnh: PV.

Sự vất vả ấy vẫn chưa dừng lại ở khâu tạo hình. Thử thách lớn nhất và nghiệt ngã nhất của nghề chính là những ngày cùng ăn, cùng ngủ với ngọn lửa nung. Dù cho đó có là ngày hè nắng như đổ lửa, người thợ gốm vẫn phải đứng trực bên miệng lò nung hừng hực có lúc lên đến cả nghìn độ. Rồi khi mùa đông giá rét tràn về, họ lại phải ngâm đôi bàn tay trần vào chậu men lạnh ngắt để tráng từng chiếc bình, chiếc vò. Làm gốm cũng giống như một canh bạc với rủi ro. Chỉ cần một chút sai lệch khi pha chế đất, một sự chênh lệch nhỏ về nhiệt độ nung, hay chỉ một phút lơ là trong đêm thức canh lò, cả mẻ gốm bao nhiêu công sức gom góp suốt mấy tháng trời có thể biến thành đống phế phẩm cong vênh, rạn vỡ chỉ sau một tiếng tách khô khốc.

Nghệ nhân Trần Đức Tân đã đi qua không biết bao nhiêu lần thắt lòng như thế. Ông nhớ như in cảm giác phập phồng lo âu mỗi bận kéo cánh cửa dỡ lò sau những ngày nung dài dằng dặc. Nhưng rồi cũng chính từ gian nan, vất vả ấy, nghề đã bù đắp lại cho ông tất cả: Sự nghiệp, kinh tế và trên hết là một lẽ sống thiêng liêng để ông trọn đời gắn bó.

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình nhiều đời làm gốm tại Bát Tràng, tình yêu với đất đã sớm ngấm sâu vào máu thịt của ông Tân từ thuở ấu thơ. Thế nhưng, lịch sử của một làng nghề cổ hơn năm trăm năm chưa bao giờ là một dòng chảy phẳng lặng. Đã có những thời kỳ hoàng kim rực rỡ, thương thuyền muôn phương cập bến sông Hồng để chở gốm Bát Tràng tỏa đi muôn nơi. Nhưng rồi cũng có những giai đoạn làng nghề đối mặt với cơn thoái trào ngặt nghèo khi cơ chế thị trường mở cửa, gốm sứ công nghiệp giá rẻ từ bên ngoài ồ ạt tràn vào. Đứng trước sự thay đổi nhanh chóng của thị hiếu tiêu dùng, những sản phẩm chum vại, chén đĩa mộc mạc truyền thống dần vắng bóng người mua, đẩy làng nghề đứng trước bờ vực mai một.

Thay vì các sản phẩm truyền thống, nghệ nhân Trần Đức Tân đã lựa chọn lối đi riêng, gốm trang trí (ảnh: PV).

Chứng kiến trọn vẹn những khúc quanh thăng trầm ấy, nghệ nhân Trần Đức Tân sớm nhận ra rằng: Gìn giữ nghề xưa không đồng nghĩa với việc giữ nguyên nếp nghĩ cũ. Nếu Bát Tràng chỉ mãi bấu víu vào quá khứ, rập khuôn những chiếc ấm chén của ngày xưa, làng nghề sẽ tự thu hẹp lối đi của chính mình. Thị trường hôm nay không chỉ cần những vật phẩm đựng chứa đơn thuần, mà đòi hỏi những tác phẩm mang tính nghệ thuật trang trí cao, có thể hòa nhịp tự nhiên vào các không gian kiến trúc sang trọng mà vẫn giữ được linh hồn của văn hóa Việt.

Nghĩ là làm, nghệ nhân Trần Đức Tân cùng người bạn đời, nghệ nhân Thu Hằng đã quyết định chọn một lối đi riêng: Chế tác gốm trang trí nội thất. Ông miệt mài thử nghiệm hàng trăm công thức men màu, làm chủ kỹ thuật hỏa biến để cho ra đời những sắc men độc đáo như men kim sa, men đục mờ, men rạn cổ... Điểm đặc biệt là mỗi sản phẩm của xưởng Tân Thịnh đều có sự hòa quyện ăn ý giữa dáng gốm khỏe khoắn của ông và nét chữ thư pháp mềm mại, uyển chuyển do nghệ nhân Thu Hằng phóng bút. Nhờ sự nhạy bén đón đầu nhu cầu thị trường, các sản phẩm của xưởng đã vươn ra mọi miền Tổ quốc và xuất khẩu tới nhiều thị trường quốc tế.

Khát vọng kế thừa

Sau tất cả những thành công về mặt thương hiệu, điều khiến người nghệ nhân Trần Đức Tân đau đáu nhất không còn là chuyện bán buôn hay lợi nhuận. Giữa dòng đời nhiều đổi thay, nỗi trăn trở lớn nhất của ông luôn đau đáu hướng về sự tiếp nối của thế hệ mai sau. “Nghệ nhân là người phải sáng tạo, phải có trách nhiệm trong việc bảo tồn nghề, phát triển nghề cũng như để truyền lại cho các thế hệ sau Gìn giữ tinh hoa của nghề là điều mà những người làm gốm như chúng tôi luôn đau đáu”, nghệ nhân Trần Đức Tân vẫn thường trải lòng như vậy.

Chính vì vậy, niềm tự hào lớn nhất, món quà vô giá nhất trong cuộc đời làm nghề của ông hôm nay là việc người con trai nghệ nhân trẻ Trần Anh Tú đã lựa chọn trở về xưởng gốm của gia đình bằng cả tình yêu và trách nhiệm.

Các tác phẩm của nghệ nhân Trần Anh Tú không chỉ kế thừa tinh hoa kỹ thuật của người đi trước mà còn mang theo một tư duy hoàn toàn mới. Ảnh: PV.

Không đơn thuần học nghề theo lối “cầm tay chỉ việc” truyền khẩu của lớp cha ông đi trước, Trần Anh Tú cùng nhiều bạn trẻ ở Bát Tràng hôm nay là những người được đào tạo bài bản từ các giảng đường đại học chuyên nghiệp về mỹ thuật và thiết kế. Chính vì vậy, khi trở về với xưởng gốm của gia đình, anh không chỉ kế thừa tinh hoa kỹ thuật xương gốm và bí quyết hỏa biến từ người cha là nghệ nhân Trần Đức Tân, mà còn mang theo một tư duy hoàn toàn mới: Đưa khoa học công nghệ vào từng công đoạn sáng tác.

Chỉ nhìn qua góc làm việc của nghệ nhân Trần Anh Tú, chúng ta có thể dễ dàng nhận ra hai thái cực khác hẳn, một bên là phòng máy lạnh điều hoà sạch mới đôi bàn tay sạch sẽ đang thao tác trên máy tính với các hình khối đồ hoạ phức tạp. Nhưng cũng đôi bàn tay ấy lại lấm lem bùn đất, tỉ mỉ nắn vuốt từng mảng men mộc. Nghệ nhân Trần Đức Tân luôn chia sẻ rằng, thế hệ của ông đã hoàn thành sứ mệnh tạo dựng uy tín và bệ phóng vững vàng, đó là một nửa thành công, nửa còn lại đang được người con trai là nghệ nhân Trần Anh Tú viết tiếp bằng tri thức, công nghệ và bản lĩnh của tuổi trẻ hôm nay.

Quả thực, nếu như ngày xưa, người thợ phải mất hàng tuần, thậm chí hàng tháng trời để nặn thử nghiệm từng mẫu mộc bằng tay, thì giờ đây Anh Tú đã ứng dụng thành thạo phần mềm thiết kế đồ họa không gian ba chiều và công nghệ mô phỏng cấu trúc kỹ thuật số. Người thợ trẻ có thể tính toán chính xác tỷ lệ, độ co ngót của đất và sắc độ men trước khi đưa mẫu vào lò nung thực tế. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm truyền đời của người cha và tư duy khoa học chính xác của người con giúp xưởng gốm giảm bớt những lần rủi ro, rút ngắn chu kỳ thử nghiệm mà vẫn cho ra đời những tác phẩm điêu khắc gốm có độ chuẩn xác và tính thẩm mỹ cao.

Nghệ nhân Trần Anh Tú hướng dẫn người thợ gốm phối màu sản phẩm mới (ảnh: PV).

Cùng với công nghệ thiết kế, thế hệ trẻ làm gốm trẻ như Trần Anh Tú cũng làm thay đổi căn bản cách tiếp cận thị trường của làng nghề. Giờ đây, gốm Bát Tràng không còn thụ động chờ khách tìm đến tận nhà hay trông chờ vào thương lái trung gian, họ chủ động đưa gốm Bát Tràng bước ra thế giới thông qua các nền tảng mạng xã hội, các diễn đàn kiến trúc quốc tế và kênh thương mại số xuyên biên giới.

Sự tự tin ấy còn tiếp bước khi Trần Anh Tú đã mạnh dạn mở cho mình một không gian trưng bày và cửa hàng riêng ngay giữa lòng làng cổ Bát Tràng. Bước chân vào không gian ấy, người yêu gốm như lạc vào một cuộc đối thoại đầy thi vị giữa truyền thống ngàn năm và ngôn ngữ mỹ thuật đương đại. Bởi lẽ, khác với cách bài trí san sát thường thấy ở những gian hàng truyền thống, cửa hàng của nghệ nhân Trần Anh Tú được thiết kế khoáng đạt, tối giản và chan hòa ánh sáng, nơi mỗi chiếc kệ chỉ tôn vinh một vài tác phẩm nổi bật. Với Tú, việc mở cửa hàng riêng không đơn thuần là câu chuyện buôn bán, mà chính là cách người trẻ tạo dựng một “chốn dừng chân” văn hóa nơi những sản phẩm gốm kết tinh từ mồ hôi của cha và tri thức của con có cơ hội kể trọn vẹn câu chuyện của mình với cuộc đời.

Chặng đường phía trước còn nhiều gian nan, nhưng chừng nào sự gắn kết giữa các thế hệ vẫn bền chặt, chừng nào thế hệ đi trước sẵn lòng làm điểm tựa và người trẻ biết trân trọng cội nguồn để sáng tạo những giá trị mới thì chừng đó, ngọn lửa lò nung Bát Tràng sẽ còn mãi rực sáng. Thành quả ấy không phải là điều ngẫu nhiên, mà bắt nguồn sâu xa từ cội rễ nghìn năm vừa là làng thợ khéo, vừa là mảnh đất chuộng việc học hành. Chính cái chất nhân văn ấy đã khiến người thợ gốm Bát Tràng qua bao đời không dừng chân ở việc sao chép nếp cũ. Truyền thống ngàn năm “bắt tay” tư duy hiện đại mới chỉ bắt đầu ở làng nghề Bát Tràng.