Khi xã chỉ còn một Mẹ Việt Nam Anh hùng

Thôn Nà Pái (nay là thôn Vi Hương) nối với trung tâm xã Phủ Thông (Thái Nguyên) bằng tuyến đường nhựa phẳng lì, uốn lượn. Màu xanh của nương ngô, ruộng lúa và những căn nhà kiên cố minh chứng cho sự phát triển đi lên của một vùng quê từng một thời gian khó.

Giữa những đổi thay ấy vẫn có một điều gần như không thay đổi. Trong ngôi nhà khang trang ngay cạnh trục đường chính, Mẹ Việt Nam Anh hùng Ngô Thị Nhượng, sinh năm 1931, vẫn lặng lẽ thắp hương cho hai người con đã mãi mãi nằm lại ở chiến trường.

Mẹ Nhượng là Mẹ Việt Nam Anh hùng còn sống duy nhất của xã Phủ Thông. Khi phần mộ của một người con hy sinh vẫn chưa được tìm thấy, sự hiện diện của mẹ càng khiến lịch sử nơi đây dường như chưa khép lại.

Mỗi nếp nhăn trên gương mặt, mỗi câu chuyện mẹ kể, mỗi kỷ vật còn được gìn giữ đều là một phần ký ức của vùng đất đã góp những người con ưu tú cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Đường vào thôn Nà Pái (nay là thôn Vi Hương) xã Phủ Thông, tỉnh Thái Nguyên. Ảnh: Thế Toàn

Từ quê lúa Thái Bình đến miền đất mới Nà Pái

Đã bước vào tuổi 95, mẹ Nhượng vẫn còn minh mẫn. Đôi mắt đã mờ, thính lực không còn như trước, nhưng nhắc lại những ngày xưa cũ, mẹ vẫn khá rành rọt nhiều kỷ niệm gắn chặt với đời mình.

Không sinh ra ở miền núi, nhưng hơn nửa đời người, mẹ đã gắn bó với mảnh đất Nà Pái. Năm 1963, từ quê nhà xã Xuân Hóa, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình cũ (nay là xã Vạn Xuân, tỉnh Hưng Yên), mẹ cùng gia đình lên đây lập nghiệp, khai hoang, phát triển kinh tế - văn hóa miền núi.

Chỉ ra căn nhà ngang bên cạnh nhà chính, mẹ bảo: “Gia đình tôi có 4 người, cùng với một gia đình khác ở chung trong căn nhà đó. Khó khăn lắm nhưng rồi cũng qua hết”.

Ở tuổi 95, Mẹ Việt Nam Anh hùng Ngô Thị Nhượng vẫn còn minh mẫn. Đôi mắt đã mờ, thính lực không còn như trước, nhưng nhắc lại những ngày xưa cũ, mẹ vẫn khá rành rọt nhiều kỷ niệm gắn chặt với đời mình. Ảnh: Thế Toàn

Trong dòng ký ức chập chờn vì tuổi tác, mẹ vẫn nhớ rõ những ngày gian khó. Khi ấy, nơi đây còn hoang vu, đường sá cách trở, cuộc sống thiếu thốn đủ bề. Những ngày đầu dựng nhà, phát nương, khai hoang là chuỗi ngày đầy nhọc nhằn của những người đi tìm một cuộc sống mới.

Anh Trần Văn Lân, sinh năm 1965, con trai út của mẹ Nhượng cho biết, mẹ có 7 người con (4 trai, 3 gái). Ngoài 2 con trai (thứ hai và thứ ba) hy sinh thì con trai đầu cũng tham gia quân ngũ, công tác tại Trung đoàn 144 (cũng đã mất vì lý do sức khỏe).

“Những năm ấy, gia đình đông con nên cuộc sống rất vất vả. Bố mẹ làm lụng quanh năm cũng chỉ mong đủ cái ăn, cái mặc và nuôi các con nên người”, anh Lân kể.

Hai lần tiễn con đi, bao lần khóc thầm lặng lẽ

Nhưng khi đó, đất nước còn chia cắt, chiến tranh ngày càng ác liệt. Khi tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc cất lên, các con của mẹ Nhượng lần lượt xung phong nhập ngũ.

Cũng như hàng triệu bà mẹ Việt Nam khác, mẹ lặng lẽ gói ghém hành trang. Hai lần tiễn con đi là hai lần mẹ đứng lặng nơi đầu ngõ dõi theo bóng con khuất dần sau con đường núi.

Lần thứ nhất (tháng 4/1970), mẹ tiễn con Trần Văn Dũng (sinh năm 1951) lên đường vào mặt trận phía Nam. Lần thứ hai (tháng 6/1979), mẹ tiễn con Trần Bình Nhượng (sinh năm 1958) lên đường vào mặt trận biên giới Tây Nam.

Mẹ không nghĩ đó là những cuộc chia tay không có ngày đoàn tụ. Rồi những tờ giấy báo tử lần lượt được trao đến tay. Liệt sĩ Trần Văn Dũng hy sinh tháng 4/1974, liệt sĩ Trần Bình Nhượng hy sinh tháng 9/1980.

Với mẹ, chiến tranh không chỉ là những trận đánh nơi tiền tuyến mà còn là khoảng trống không gì bù đắp được trong căn nhà nhỏ nơi miền núi. Hai người con đã hóa thân vào đất nước, còn mẹ từ đó sống với những ký ức không bao giờ cũ.

Đại diện Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Thái Nguyên và xã Phủ Thông đến thăm Mẹ Việt Nam Anh hùng Ngô Thị Nhượng chiều ngày 21/7/2026. Ảnh: Thế Toàn

Bởi cho đến tận bây giờ, phần mộ của liệt sĩ Trần Văn Dũng vẫn chưa tìm thấy. Niềm an ủi của mẹ và gia đình là liệt sĩ Trần Bình Nhượng đã được an táng tại nghĩa trang liệt sĩ Ninh Hải (thuộc tỉnh Bạc Liêu cũ, nay là TP Cần Thơ).

Để ký ức không khép lại

Với những hy sinh và cống hiến cho Tổ quốc, ngày 6/9/2014, mẹ Ngô Thị Nhượng được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Ngoài mẹ Nhượng, trên địa bàn xã Phủ Thông còn có Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Lan (đã mất năm 2025).

Hiện chỉ còn mẹ Ngô Thị Nhượng. Đây không chỉ là một con số mà còn là dấu mốc nhắc nhở rằng ký ức chiến tranh đang dần chuyển từ những nhân chứng sống sang những trang sử, các hiện vật và lời kể được lưu giữ.

Theo ông Vũ Hải Đăng, Phó Chủ tịch UBND xã Phủ Thông, cũng vì thế mà nhiều năm nay, ngôi nhà của mẹ Nhượng trở thành địa chỉ của nhiều đoàn cán bộ, đoàn viên, học sinh tìm đến mỗi dịp tháng Bảy hay những ngày lễ lớn.

Nhiều năm nay, ngôi nhà của mẹ Nhượng trở thành địa chỉ của nhiều đoàn cán bộ, đoàn viên, học sinh tìm đến mỗi dịp tháng Bảy hay những ngày lễ lớn. Ảnh: Thế Toàn

Các em đến không chỉ để thăm mẹ, thắp nén hương tri ân các liệt sĩ mà còn để lắng nghe những câu chuyện về một người Mẹ Việt Nam Anh hùng hai lần tiễn con đi, nhưng phải bao lần khóc thầm lặng lẽ.

Ngoài Mẹ Việt Nam Anh hùng Ngô Thị Nhượng, toàn xã hiện có 126 người có công với cách mạng đang hưởng trợ cấp ưu đãi hằng tháng.

Mỗi gia đình, mỗi tấm huân chương, mỗi phần mộ liệt sĩ đều góp thành ký ức chung của vùng đất từng tiễn biết bao người con lên đường bảo vệ Tổ quốc. Khi lòng biết ơn vẫn được gìn giữ và truyền tiếp, thì những người con đã ngã xuống vẫn còn hiện diện trong ký ức của quê hương.