Kho cổ thư Phật giáo Việt Nam: Cuộc chạy đua với thời gian

Gian nan hành trình tìm lại cổ thư Phật giáo

Hơn 2.000 năm đồng hành cùng lịch sử dân tộc, Phật giáo Việt Nam đã để lại một di sản thư tịch đồ sộ bằng chữ Hán và chữ Nôm. Tuy nhiên, phần lớn nguồn tài liệu quý báu này hiện đang phân tán tại các cơ sở tự viện, thư viện tư nhân hoặc đứng trước nguy cơ mục nát theo thời gian. Làm thế nào để đánh thức nguồn tài nguyên tri thức này, đưa di sản Phật học hòa nhịp cùng kỷ nguyên số là bài toán cấp thiết đang đặt ra.

Đại đức Thích Không Hạnh, Thư viện trưởng Thư viện Huệ Quang. Ảnh: Bình Minh

Thống kê từ Thư viện Huệ Quang (TPHCM) - một trong những đơn vị tiên phong trong công tác sưu tầm - cho thấy thực trạng đáng lo ngại của di sản Phật điển nước nhà. Qua 20 năm kiên trì thực hiện đề án "Tư liệu chùa cổ Việt Nam" tại 27 ngôi cổ tự lớn, thư viện đã lưu giữ được khoảng 4.000 cuốn kinh sách với 1.500 tựa sách, trong đó tác phẩm của các tác giả Việt Nam chỉ chiếm vỏn vẹn khoảng 300 cuốn.

Theo Đại đức Thích Không Hạnh, Thư viện trưởng Thư viện Huệ Quang, “con số này là quá nhỏ bé so với nền văn hiến Phật giáo 2.000 năm”.

Nhấn mạnh rằng sự hao hụt cực kỳ lớn số lượng cổ thư đòi hỏi một kế hoạch sưu tầm, cứu vãn khẩn cấp và không ngừng nghỉ từ các cấp, các ngành, Đại đức Thích Không Hạnh đề xuất cần có sự chung tay của toàn thể chư tôn tăng ni, lãnh đạo nhà nước và giới nhân sĩ, trí thức.

“Công cuộc này không thể phó mặc cho một đơn vị nhỏ lẻ mà phải được xác định là công việc chung của Giáo hội và quốc gia”, Đại đức Thích Không Hạnh bày tỏ.

Trong bối cảnh hiện nay, việc phát huy giá trị kinh điển cần được triển khai đồng bộ trên nhiều phương diện. Ảnh: Bình Minh

Khẳng định bản sắc Việt và số hóa di sản trong thời đại mới

Thượng tọa Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam khẳng định: Điển tịch Phật giáo chính là di sản văn hóa, tri thức quý giá của dân tộc.

Xác định việc bảo tồn điển tịch mới chỉ là điều kiện cần, phát huy giá trị sâu rộng mới là mục tiêu lâu dài, Giáo hội định hướng không chỉ dịch thuật đơn thuần các bộ kinh từ chữ Hán ra chữ quốc ngữ. Trong bối cảnh hiện nay, việc phát huy giá trị kinh điển cần được triển khai một cái đồng bộ trên nhiều phương diện: Tiếp tục dịch thuật kinh điển với tinh thần trung thành với nguyên bản, sử dụng ngôn ngữ tiếng Việt chuẩn mực, hiện đại, phổ thông, dễ tiếp cận; Đẩy mạnh nghiên cứu văn bản học, đối chiếu dị bản, khảo cứu lịch sử hình thành và truyền bản; Xây dựng các bộ thư mục, thư tịch học, từ điển, cơ sở dữ liệu chuyên ngành; Tăng cường công bố các bản dịch có chú giải học thuật; và kết nối nghiên cứu Phật học với lịch sử, văn học, triết học, ngôn ngữ học, văn hóa học và công nghệ thông tin.

Thượng tọa Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Ảnh: Bình Minh

"Kho điển tịch Phật giáo chỉ thực sự sống động khi được nghiên cứu, phiên dịch, chú giải, xuất bản và đưa vào đời sống tu học, giáo dục và nghiên cứu khoa học. Đặc biệt là cần chú trọng, làm nổi bật giá trị riêng của Phật giáo Việt Nam thông qua hệ thống trước tác của các thiền sư, các dòng thiền, các trung tâm Phật giáo, các triều đại trong lịch sử. Đây là một tư liệu quan trọng góp phần khẳng định bản sắc tư tưởng và đóng góp của Phật giáo Việt Nam đối với văn hóa dân tộc", Thượng tọa Thích Đức Thiện khuyến nghị.

Mặt khác, Thượng tọa Thích Đức Thiện cũng lưu ý, trong thời đại chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, chuyển đổi số không dừng lại ở việc quét hình ảnh tài liệu, mà mấu chốt là xây dựng cơ sở dữ liệu mở, ứng dụng công nghệ nhận dạng chữ Hán - Nôm tự động và xử lý ngôn ngữ tự nhiên bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Hệ thống liên thông này sẽ kết nối các nguồn tư liệu phân tán, giúp tăng ni sinh, học giả trong và ngoài nước dễ dàng tiếp cận, tra cứu phục vụ hoạt động tu học và nghiên cứu.

Bảo tồn và phát huy di sản Phật điển Việt Nam không chỉ là trách nhiệm tri ân tiền nhân, mà còn là cam kết của thế hệ hôm nay nhằm gìn giữ mạch nguồn trí tuệ và văn hóa dân tộc cho thế hệ mai sau.