Khoa học bén rễ từ đồng đất quê hương

Ở Việt Hồng, cây sen được xem là lựa chọn phù hợp bởi khả năng thích nghi tốt với điều kiện đất ngập nước và ít tốn công chăm sóc.

Từ nhật kí đồng ruộng đến những mùa sen đổi thay

Giữa cái nắng đầu hạ, những đầm sen ở thôn 8, xã Việt Hồng trải rộng một màu xanh mướt. Trên mặt nước, những búp sen trắng, sen hồng vươn mình đón nắng. Phía sau vẻ bình yên ấy là hành trình thay đổi tư duy sản xuất của nông dân vùng cao.

Anh Nguyễn Văn Huân cẩn thận ghi chép về lượng nước, phân bón, thời gian sinh trưởng và tình hình sâu bệnh. Công việc tưởng như chỉ dành cho các nhà nghiên cứu nay lại trở thành thói quen hằng ngày của người nông dân.

"Trước đây tôi chỉ làm theo kinh nghiệm, bây giờ phải theo dõi từng giai đoạn phát triển của cây. Mình hiểu cây cần gì, thiếu gì thì mới chăm sóc hiệu quả được" - anh Huân chia sẻ.

Anh Nguyễn Văn Huân theo dõi giai đoạn sinh trưởng, phát triển của diện tích sen mới trồng.

Nhiều năm gắn bó với cây sen, anh Huân từng nghĩ mình đã hiểu khá rõ loại cây trồng này. Thế nhưng khi tham gia dự án khảo nghiệm các giống sen mới trên chân ruộng trũng, anh mới nhận ra giữa kinh nghiệm và khoa học vẫn còn khoảng cách lớn.

Từ việc ghi chép nhật ký sản xuất, theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng đến học cách tận dụng toàn bộ giá trị của cây sen, tư duy sản xuất của anh dần thay đổi.

"Khi tham gia dự án, được hướng dẫn tận thu các sản phẩm khác từ sen, giá trị mang lại cao hơn rất nhiều" - anh Huân cho biết.

Câu chuyện của anh cũng là câu chuyện chung của nhiều nông dân Lào Cai trong quá trình tiếp cận khoa học kỹ thuật, hành trình từ bỡ ngỡ đến đam mê.

Khi người nông dân trở thành cộng sự của nhà khoa học

Những ruộng sen khảo nghiệm tại Việt Hồng là một phần của đề tài "Ứng dụng tiến bộ kỹ thuật trồng một số giống hoa sen mới phục vụ sản xuất và chế biến các sản phẩm từ sen theo chuỗi giá trị tại tỉnh Lào Cai" do Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hoa, Cây cảnh - Viện Nghiên cứu Rau quả chủ trì thực hiện. Điều đặc biệt của dự án không chỉ nằm ở những giống sen mới, mà ở cách thức triển khai.

Thay vì chuyển giao kỹ thuật theo lối truyền thống, các nhà khoa học cùng xuống đồng ruộng với nông dân, cùng đo đếm, cùng ghi chép, cùng theo dõi từng giai đoạn phát triển của cây trồng.

PGS.TS Đặng Văn Đông - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả cho biết: Người dân phối hợp với chúng tôi cùng làm khoa học. Họ tham gia bố trí thí nghiệm, đo đếm các chỉ tiêu kỹ thuật và ghi chép toàn bộ quá trình sản xuất.

Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và ruộng đồng vì thế được rút ngắn. Những khái niệm vốn xa lạ như khảo nghiệm giống, đánh giá sinh trưởng, phân tích hiệu quả kinh tế giờ đây trở thành công việc quen thuộc với nhiều nông dân. Từ chỗ tiếp nhận kiến thức một chiều, người nông dân đang dần trở thành những "nhà khoa học" trên chính cánh đồng của mình.

Tại xã Việt Hồng, mô hình được triển khai trên diện tích 1 ha, với 7 giống sen được trồng khảo nghiệm theo 5 nhóm mục đích sử dụng gồm: Lấy hoa, lấy hạt, lấy ngó, lấy củ và lấy lá.

Cầu nối đưa khoa học về với bản làng

Lào Cai là tỉnh miền núi với địa hình chia cắt, điều kiện sản xuất còn nhiều khó khăn. Trình độ canh tác giữa các vùng, các nhóm dân cư chưa đồng đều khiến việc đưa khoa học kỹ thuật đến với người dân luôn là bài toán không dễ giải.

Để tháo gỡ khó khăn đó, những năm qua, các chương trình khuyến nông, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật được triển khai theo hướng thực chất hơn, lấy người nông dân làm trung tâm.

Theo bà Nguyễn Thị Hà - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lào Cai, riêng năm 2026 đơn vị triển khai 16 chương trình, dự án khuyến nông với nhiều mô hình mới.

"Chúng tôi phối hợp với các viện nghiên cứu, các cơ quan chuyên môn để đưa khoa học đến gần người dân hơn. Các lớp tập huấn không chỉ dừng ở lý thuyết mà gắn với thực hành ngay trên đồng ruộng, chuồng trại" - bà Hà cho biết.

Ở nhiều địa phương, những mô hình sản xuất ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, liên kết chuỗi giá trị đang dần hình thành.

Người dân không chỉ được tiếp cận giống mới, quy trình mới mà còn được hỗ trợ kết nối thị trường, xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm.

Liên kết "4 nhà" – chìa khóa cho nền nông nghiệp xanh

Nếu như người nông dân là trung tâm của quá trình sản xuất thì Nhà nước, doanh nghiệp và nhà khoa học chính là những mắt xích quan trọng tạo nên chuỗi liên kết bền vững.

Sau hơn 2 tháng triển khai, qua đánh giá ban đầu cho thấy nhiều giống sen có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương.

Tại Việt Hồng, sự đồng hành của các nhà khoa học đã giúp nông dân mạnh dạn tiếp cận giống cây trồng mới. Chính quyền địa phương đóng vai trò kết nối, tạo điều kiện triển khai các mô hình. Các doanh nghiệp tham gia tiêu thụ sản phẩm, từng bước hình thành chuỗi giá trị.

Ông Dương Đức Quý - Chủ tịch Hội Nông dân xã Việt Hồng tin tưởng: "Những giống cây trồng mới cùng với sự đồng hành của các nhà khoa học sẽ mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương."

Sự liên kết ấy đang tạo chuyển động tích cực trong sản xuất nông nghiệp của tỉnh. Không còn là những hộ nông dân sản xuất đơn lẻ, người dân đã chủ động tham gia các tổ hợp tác, hợp tác xã, các dự án nghiên cứu và mô hình liên kết.

Khoa học bén rễ từ đồng đất quê hương

Câu chuyện về những ruộng sen khảo nghiệm ở Việt Hồng là minh chứng cho sự đổi thay dù nhỏ, nhưng ý nghĩa của nông nghiệp Lào Cai hôm nay. Đó là câu chuyện của những nông dân biết quan sát, biết phân tích và biết đặt câu hỏi với chính cánh đồng của mình. Đó là câu chuyện của nhà khoa học sẵn sàng lội ruộng, bám cơ sở để chuyển giao tri thức. Đó là câu chuyện của sự đồng hành giữa Nhà nước, nhà nông, doanh nghiệp và nhà khoa học trong hành trình xây dựng nền nông nghiệp xanh, sạch, hiện đại và bền vững.

Khi người nông dân biết làm khoa học trên chính mảnh đất quê hương mình, khoa học sẽ không còn nằm trong phòng nghiên cứu mà sẽ bén rễ, đâm chồi từ những thửa ruộng, nở hoa, kết những mùa no ấm.