Khoa học công nghệ mở đường cho năng lượng tái tạo phát triển bền vững

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, tạo nền tảng cho tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn mới.

Trong lĩnh vực năng lượng, tinh thần của Nghị quyết được cụ thể hóa thông qua việc ưu tiên nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng các công nghệ tiên tiến nhằm nâng cao hiệu quả khai thác năng lượng sạch, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và tăng cường an ninh năng lượng quốc gia.

Song song với đó, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh tiếp tục nâng cao vai trò của năng lượng tái tạo trong cơ cấu nguồn điện quốc gia. Đáng chú ý, cơ cấu nguồn điện hướng tới tỷ lệ năng lượng tái tạo chiếm 74-75% tổng công suất vào năm 2050. Đến năm 2030, mục tiêu đặt ra là 50% trụ sở công sở và 50% hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản-tự tiêu, với tổng công suất điện mặt trời dự kiến đạt 46.000-73.000MW, chiếm khoảng 25-30% công suất điện cả nước.

Ông Nguyễn Ngọc Trung, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương khẳng định: “Những con số này cho thấy năng lượng xanh, đặc biệt là điện mặt trời, sẽ giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và giảm phát thải khí nhà kính”.

Hệ thống điện mặt trời tại phường Yên Nghĩa, Hà Nội. Ảnh: EVN.

Bên cạnh đó, điện gió ngoài khơi được định hướng đạt khoảng 6.000 MW vào năm 2030 và tiếp tục mở rộng trong các giai đoạn tiếp theo, trở thành một trong những nguồn điện chiến lược của Việt Nam. Định hướng này cũng đang được Chính phủ cụ thể hóa bằng các cơ chế, chính sách nhằm tháo gỡ điểm nghẽn cho lĩnh vực còn nhiều dư địa phát triển.

Việt Nam đang sở hữu tiềm năng lớn để phát triển năng lượng tái tạo. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (WB), Việt Nam nằm trong số các quốc gia có tiềm năng điện gió lớn nhất Đông Nam Á, với tổng công suất ước tính khoảng 311 GW (WB, 2021). Đối với điện mặt trời, Việt Nam có số giờ nắng trung bình từ 1.500 đến 2.700 giờ/năm, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển các dự án quy mô lớn (Bộ Công Thương, 2023).

Tuy nhiên, cùng với tốc độ phát triển nhanh, ngành năng lượng tái tạo cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Nguồn điện mặt trời và điện gió phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên nên công suất phát điện biến động theo thời tiết. Nhiều khu vực từng xuất hiện tình trạng quá tải lưới truyền tải, trong khi công nghệ lưu trữ năng lượng vẫn chưa được triển khai rộng rãi, làm giảm hiệu quả khai thác các dự án.

Bài toán hiện nay không còn đơn thuần là phát triển thêm các nhà máy điện gió hay điện mặt trời mà là xây dựng một hệ sinh thái công nghệ đồng bộ. Điều này bao gồm các hệ thống dự báo nguồn năng lượng bằng trí tuệ nhân tạo (AI), lưới điện thông minh, pin lưu trữ quy mô lớn, công nghệ điều độ số và các nền tảng quản lý dữ liệu thời gian thực để cân bằng cung - cầu điện.

Việt Nam phát triển điện gió ngoài khơi trở thành nguồn điện chiến lược. Ảnh: Báo CT.

Chia sẻ kinh nghiệm từ Đan Mạch – quốc gia có tỷ trọng năng lượng tái tạo thuộc nhóm cao trên thế giới, ông Kristoffer Böttzauw, Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Đan Mạch, cho rằng chuyển đổi năng lượng chỉ có thể thành công khi được xây dựng trên ba trụ cột gồm tích hợp hiệu quả năng lượng tái tạo, sử dụng năng lượng hiệu quả và duy trì khung chính sách ổn định. Theo ông, đây cũng là những kinh nghiệm Đan Mạch sẵn sàng chia sẻ với Việt Nam trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Ở góc độ doanh nghiệp, xu hướng ứng dụng khoa học công nghệ trong các dự án năng lượng tái tạo đang diễn ra mạnh mẽ. Nhiều nhà máy điện mặt trời đã sử dụng robot vệ sinh tấm pin, thiết bị bay không người lái để kiểm tra hệ thống và các nền tảng AI nhằm dự báo sản lượng điện theo thời tiết. Trong lĩnh vực điện gió, công nghệ cảm biến, dữ liệu lớn (Big Data) và bảo trì dự báo giúp phát hiện sớm nguy cơ hư hỏng, giảm chi phí vận hành và nâng cao hiệu suất phát điện.

Bên cạnh đó, công nghệ sản xuất hydro xanh, amoniac xanh từ nguồn điện tái tạo cũng được xem là hướng đi mới giúp nâng cao giá trị của điện gió và điện mặt trời, đồng thời mở ra cơ hội xuất khẩu năng lượng sạch trong tương lai. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã dành dư địa đáng kể cho việc phát triển các ngành năng lượng mới gắn với điện tái tạo, tạo nền tảng hình thành chuỗi giá trị công nghiệp xanh.

Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, phát triển năng lượng tái tạo không chỉ là bài toán mở rộng công suất điện gió, điện mặt trời mà còn là quá trình xây dựng năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Hoàn thiện cơ chế khuyến khích nghiên cứu, tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, đồng thời phát triển các doanh nghiệp công nghệ trong lĩnh vực thiết bị điện, pin lưu trữ, vật liệu mới và giải pháp số sẽ tạo nền tảng để Việt Nam làm chủ công nghệ, nâng cao hiệu quả khai thác năng lượng sạch, bảo đảm an ninh năng lượng và hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh.