Khoan sức dân để giữ nội lực nền kinh tế

Siêu bão Yagi năm 2024 ập vào miền Bắc và đợt mưa lũ lịch sử tại miền Trung năm 2025 gây thiệt hại nghiêm trọng về nhân mạng, làm hư hại cơ sở hạ tầng, cuốn trôi tài sản dành dụm của nhiều gia đình vừa gượng dậy sau đại dịch COVID-19.

Nhưng những tác động của biến đổi khí hậu không dừng lại ở các thảm họa thiên tai. Tại nhiều đô thị lớn, người lao động ngoài trời trong các ngành xây dựng, bốc vác, xe ôm truyền thống và công nghệ, bán hàng rong… đang chịu tác động kép: vừa ảnh hưởng sức khỏe, vừa suy giảm thu nhập.

Theo báo cáo sơ bộ của Viện Nghiên cứu Đời sống Xã hội (SocialLife), thu nhập bình quân của nhóm lao động này giảm khoảng 15,7%, từ mức 7,47 triệu đồng/tháng năm 2024 xuống còn 6,3 triệu đồng/tháng năm 2025. Đáng chú ý, đây là lực lượng không thuộc đối tượng điều chỉnh của chính sách tăng lương tối thiểu khoảng 7% có hiệu lực từ ngày 1.1.2026.

Thiên tai, biến đổi khí hậu và áp lực lạm phát đang làm suy giảm thu nhập của nhiều nhóm lao động, kéo theo xu hướng “thắt lưng buộc bụng” trong xã hội. Ảnh minh họa.

Lưu ý rằng mức sụt giảm đáng kể thu nhập của lao động ngoài trời mà SocialLife công bố là thu nhập danh nghĩa, tức chưa loại trừ lạm phát. Cơ quan thống kê quốc gia công bố lạm phát năm 2025 là 3,3%. Chỉ tiêu vẫn trong phạm vi kiểm soát của Quốc hội một phần là nhờ giá xăng dầu năm qua duy trì xu hướng giảm. Tuy nhiên, yếu tố kìm hãm lạm phát này đang đối mặt thách thức mới khi xung đột quân sự leo thang tại Trung Đông gây tắc nghẽn eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển chiếm khoảng 20% sản lượng dầu mỏ toàn cầu(*).

Xa lạ với những chỉ tiêu vĩ mô được quyết định bởi thượng tầng kiến trúc, nhiều bà nội trợ lại rất nhạy cảm với biến động lên xuống của gạo, thịt, rau, mắm… Bà Hoàng Y (phường Tân Mỹ, quận 7) nói gia đình bà đã thay đổi thói quen tiêu dùng, chủ động bữa sáng cho năm người tại nhà, cắt giảm những khoản chi không thiết yếu do giá thực phẩm tăng mạnh. Tâm lý phòng thủ của bà Y đương nhiên ảnh hưởng đến doanh thu của hàng xôi, bánh mì, bún, phở… mà gia đình bà từng là khách quen.

Tác động dây chuyền tiếp tục lan sang khu vực doanh nghiệp. Báo cáo tài chính 9 tháng đầu năm 2025 của nhiều doanh nghiệp phân phối hàng tiêu dùng lớn ghi nhận sụt giảm doanh thu so với cùng kỳ năm trước, chẳng hạn Petrolimex giảm 2,61%; Sabeco (-3,67%); PNJ (-15,21%); Masan Consumer (-2,97%); Dabaco (-9,27%); Vĩnh Hoàn (-11,90%)… Báo cáo Triển vọng kinh tế Việt Nam 2026 của MBS Research nhận định “tiêu dùng nói chung vẫn sẽ tăng trưởng chậm khoảng 10% trong năm 2026 do xu hướng ‘thắt lưng buộc bụng’ trong bối cảnh lạm phát nhích lên và sự tăng giá của lớp tài sản phòng thủ (vàng, nhà ở)”[1].

Thiên tai bị động. Nhưng chính sách kinh tế, cụ thể là khoan sức dân thì có thể chủ động. Phát triển quốc gia là cuộc đua đường trường, trong đó tăng trưởng kinh tế là một trong các chỉ số đo lường. Lo ngại lạm phát tác động đến tiêu dùng của hộ gia đình ngay trong ngắn hạn là vòng 1. Vòng 2, tổng cầu suy giảm kéo theo quy mô sản xuất bị thu hẹp. Vòng 3, đầu tư tư nhân lao dốc vì sản xuất đình trệ. Những vòng xoáy đi xuống, mở rộng làm suy kiệt thu nhập song song với thất nghiệp gia tăng, xói mòn thành quả tăng trưởng kinh tế, lây lan rủi ro bất ổn xã hội.

Hiện 98% doanh nghiệp Việt Nam có quy mô vừa, nhỏ và siêu nhỏ. Nguồn nội lực này dù đóng góp hạn chế hàm lượng giá trị gia tăng vào hoạt động xuất khẩu nhưng lại giải quyết đáng kể nhu cầu lao động, từ đó gia cố “tấm lưới” an sinh xã hội.

Vậy nên, không đánh đổi lạm phát lấy tăng trưởng ngắn hạn không chỉ giúp dưỡng sức dân trong cơn bĩ cực mà còn bảo vệ nội lực quốc gia, từ đó hỗ trợ tăng trưởng kinh tế khi tiếp cận từ công thức hạch toán GDP theo phương pháp chi tiêu. Cụ thể, tiêu dùng dân cư là một cấu phần đóng góp vào tăng trưởng kinh tế (cùng với ngoại thương, đầu tư tư nhân và chi tiêu của chính phủ), khoảng 54,9% GDP giai đoạn 2020–2024, theo tính toán của nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê Nguyễn Bích Lâm mà Vietnamnet[2] dẫn nguồn.

Bài và ảnh: Thượng Tùng

______________

(*) Từ 15 giờ ngày 7.3.2026, Liên Bộ Công Thương - Tài chính điều hành giá xăng dầu tăng từ 3.777 - 8.500 đồng/lít/kg, tùy mặt hàng. Cụ thể, giá xăng E5RON92 tăng 3.777 đồng/lít so với giá cơ sở hiện hành, lên 25.226 đồng/lít; giá xăng RON95-III tăng 4.707 đồng/lít, lên 27.047 đồng/lít. Các mặt hàng dầu cũng được điều chỉnh tăng mạnh, trong đó dầu diesel 0.05S tăng 7.207 đồng/lít so với giá cơ sở hiện hành, lên 30.239 đồng/lít; Dầu hỏa tăng 8.490 đồng/lít so với giá cơ sở hiện hành, lên 35.091 đồng/lít; dầu mazut 180CST 3.5S tăng 3.831 đồng/kg, lên 21.327 đồng/kg.

[1] https://www.mbs.com.vn/fileshttps://uploads.nguoidothi.net.vn/2025/12/BCCL_2026_Timkiemnhungcauchuyenthuc.pdf

[2] https://vietnamnet.vn/tieu-dung-cua-dan-yeu-to-quyet-dinh-trong-hanh-trinh-tang-truong-hai-con-so-2457729.html