Khoảng trống trong chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh

Một số trường đã tổ chức khảo sát tâm lý định kỳ, triển khai các buổi nói chuyện chuyên đề cho học sinh

Khó phát hiện nguy cơ

Thực tế tại nhiều trường học cho thấy việc quan tâm đến sức khỏe tâm thần học sinh đã được nhắc đến nhiều hơn so với trước đây. Một số trường đã tổ chức khảo sát tâm lý định kỳ, triển khai các buổi nói chuyện chuyên đề về áp lực học tập, bạo lực học đường hoặc những biến động cảm xúc ở tuổi vị thành niên.

Tuy vậy, mức độ triển khai vẫn còn khá khác nhau giữa các địa phương và giữa các trường. Ở không ít nơi, việc phát hiện nguy cơ vẫn chủ yếu dựa vào quan sát của giáo viên chủ nhiệm hoặc phản ánh từ bạn bè, phụ huynh khi học sinh có những biểu hiện bất thường như sa sút học tập, thu mình, mất kiểm soát cảm xúc hoặc có hành vi tự làm đau bản thân.

Một giáo viên trung học tại Hà Nội cho biết nhiều trường hợp học sinh chỉ được chú ý khi các dấu hiệu đã trở nên khá rõ rệt. "Nếu các em vẫn học tốt, vẫn đi học đều thì rất khó để giáo viên nhận ra những áp lực tâm lý bên trong", giáo viên này chia sẻ.

Trong khi đó, theo các chuyên gia tâm lý, nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần ở lứa tuổi học sinh thường biểu hiện khá âm thầm và dễ bị bỏ qua nếu không có công cụ sàng lọc cũng như đội ngũ chuyên môn hỗ trợ.

Theo hướng dẫn của ngành giáo dục, nhiều trường phổ thông đã thành lập phòng tư vấn tâm lý học đường. Tuy nhiên, mức độ tiếp cận và sử dụng dịch vụ này của học sinh vẫn còn hạn chế.

Minh A., học sinh lớp 11 tại Hà Nội, cho biết em biết trường có phòng tư vấn tâm lý nhưng em chưa từng đến. "Em thấy hơi ngại. Nếu vào đó thì sợ bạn bè nhìn thấy rồi nghĩ mình có vấn đề nghiêm trọng", Minh Anh nói.

Một học sinh lớp 10 khác cho biết dù đôi khi gặp áp lực học tập nhưng em thường chọn chia sẻ với bạn thân hơn là tìm đến phòng tư vấn. "Em không biết vào đó sẽ nói chuyện như thế nào, với lại cũng không chắc thông tin có được giữ kín không".

Tuy vậy, nhiều học sinh vẫn cho rằng việc có phòng tư vấn tâm lý trong trường là cần thiết. Quang Hải, học sinh lớp 12, cho biết nếu gặp những vấn đề lớn như căng thẳng nặng hoặc mâu thuẫn gia đình, việc được nói chuyện với người có chuyên môn sẽ giúp các em cảm thấy dễ chịu hơn.

Những chia sẻ này cho thấy ngoài việc thiết lập phòng tư vấn, nhà trường cũng cần xây dựng môi trường đủ an toàn và thân thiện để học sinh thực sự cảm thấy sẵn sàng tìm đến khi gặp khó khăn.

Quy trình hỗ trợ chưa rõ ràng

Theo nhiều chuyên gia, thách thức lớn hiện nay không chỉ nằm ở việc phát hiện nguy cơ mà còn ở giai đoạn sau đó. Khi học sinh đã được nhận diện có dấu hiệu khó khăn tâm lý, nhiều trường vẫn chưa có quy trình hỗ trợ rõ ràng.

Trong nhiều trường hợp, sau khi giáo viên nhận thấy học sinh có biểu hiện bất ổn, các biện pháp hỗ trợ thường chỉ dừng lại ở việc nhắc nhở, động viên hoặc trao đổi với phụ huynh. Việc tư vấn tâm lý chuyên sâu hoặc chuyển tuyến đến cơ sở y tế chuyên khoa vẫn chưa được thực hiện một cách hệ thống.

Thực tế này khiến không ít học sinh rơi vào tình trạng "được phát hiện nhưng chưa được can thiệp đúng mức", đặc biệt là những trường hợp căng thẳng tâm lý kéo dài hoặc có nguy cơ rối loạn tâm thần.

Nhiều học sinh vẫn cho rằng việc có phòng tư vấn tâm lý trong trường là cần thiết

Khó khăn lớn hiện nay nằm ở khâu triển khai, đặc biệt là năng lực và nguồn lực của đội ngũ tư vấn học đường. Theo Tiến sĩ Y tế công cộng, chuyên gia tâm lý Lã Linh Nga, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Khoa học Tâm lý – Giáo dục, nhiều nhà tâm lý đang làm việc trong trường học phải chịu áp lực rất lớn. Thông thường mỗi trường chỉ có một hoặc vài nhân sự tư vấn nhưng phải hỗ trợ số lượng học sinh rất đông, dẫn đến tình trạng quá tải.

Không chỉ vậy, đội ngũ này còn thiếu sự ghi nhận cũng như thiếu sự phối hợp từ giáo viên và lãnh đạo nhà trường trong quá trình hỗ trợ học sinh.

Ở một số trường, phòng tư vấn tâm lý được thành lập chủ yếu để đáp ứng yêu cầu theo chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhưng trên thực tế vai trò của bộ phận này vẫn chưa được coi trọng đúng mức.

Xem nhẹ khó khăn tâm lý của học sinh

Một rào cản lớn khác, theo chuyên gia Lã Linh Nga, là nhận thức của giáo viên và phụ huynh về các vấn đề sức khỏe tâm thần. Trong đội ngũ giáo viên hiện nay vẫn còn khá phổ biến quan điểm xem nhẹ những khó khăn tâm lý của học sinh. Có những trường hợp học sinh gặp căng thẳng kéo dài nhưng lại bị cho rằng "không có bệnh gì", chỉ đơn giản là lười biếng hoặc thiếu cố gắng. Điều này một phần xuất phát từ sự kỳ thị đối với các rối loạn tâm thần, bởi những vấn đề này không thể nhìn thấy rõ ràng như các bệnh lý thể chất.

Không ít phụ huynh cũng có suy nghĩ tương tự. Chỉ đến khi xuất hiện những hành vi nghiêm trọng như tự rạch tay, có ý định tự sát hoặc các biểu hiện bất thường rõ rệt, gia đình mới đưa các em đi khám.

Hay như trường hợp một học sinh chỉ được gia đình đưa đi khám khi có hành vi bóp cổ người khác và nói ra những lời đáng sợ. Tuy nhiên, khi trao đổi sâu hơn, em cho biết mình đã chịu áp lực học tập rất lớn từ thời cấp hai và từng chia sẻ với gia đình cũng như thầy cô, nhưng mọi người đều cho rằng đó chỉ là căng thẳng bình thường vì kết quả học tập của em vẫn tốt. Trong khi đó, bản thân em lại cảm thấy kiệt sức và rất cần được hỗ trợ.

Theo chuyên gia Linh Nga, nhiều người cho rằng việc xác định ai có nguy cơ rối loạn tâm thần là điều rất khó. Tuy nhiên, với các nhà chuyên môn, việc này không quá phức tạp. Các công cụ sàng lọc và quá trình trao đổi chuyên môn có thể giúp xác định khá nhanh học sinh đang gặp vấn đề gì. Khó khăn lớn hơn lại nằm ở sự chấp nhận của gia đình và giáo viên. Trong nhiều trường hợp, họ chỉ coi đó là vấn đề khi tình trạng đã trở nên rất nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, trong thực tế lâm sàng đôi khi cũng xuất hiện hiện tượng một số học sinh khi được xác định có vấn đề tâm lý lại có xu hướng viện vào lý do đó để né tránh việc học hoặc trách nhiệm.

Vì vậy, việc hỗ trợ học sinh cần đi kèm với đánh giá chuyên môn chính xác, vừa giúp các em nhận được hỗ trợ cần thiết, vừa tránh tình trạng lạm dụng chẩn đoán. Điều này càng cho thấy vai trò quan trọng của đội ngũ chuyên môn trong trường học.

Nhiều học sinh rơi vào tình trạng "được phát hiện nhưng chưa được can thiệp đúng mức"

Nguy cơ tự chẩn đoán bệnh từ mạng xã hội

Một hiện tượng đáng chú ý hiện nay là nhiều học sinh tự chẩn đoán các rối loạn tâm lý thông qua thông tin trên mạng xã hội, đặc biệt là các nền tảng video ngắn.

Theo bà Lã Linh Nga, nhiều em sau khi xem các nội dung trên mạng đã tự cho rằng mình bị tăng động, tự kỷ hoặc mắc các rối loạn khác, trong khi về mặt chuyên môn chưa chắc đã đúng.

Việc tiếp nhận thông tin thiếu kiểm chứng rồi tự gắn nhãn bệnh cho bản thân có thể làm gia tăng lo lắng hoặc dẫn đến những hiểu lầm về tình trạng sức khỏe của chính các em.

Theo các chuyên gia, để thu hẹp khoảng trống trong chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh, cần xây dựng quy trình can thiệp sớm rõ ràng ngay trong trường học. Quy trình này cần bao gồm các bước như sàng lọc định kỳ, tư vấn tâm lý ban đầu, đánh giá chuyên môn và chuyển tuyến đến cơ sở y tế chuyên khoa khi cần thiết. Đồng thời, sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và ngành y tế cũng cần được tăng cường.

Bên cạnh đó, việc tăng cường nhân lực tâm lý học đường là yếu tố quan trọng. Mỗi trường cần có đội ngũ tư vấn tâm lý được đào tạo bài bản, có đủ thời gian và nguồn lực để theo dõi và hỗ trợ học sinh.

Khi việc phát hiện sớm đi kèm với hệ thống can thiệp hiệu quả, các vấn đề sức khỏe tâm thần ở lứa tuổi học đường mới có thể được hỗ trợ kịp thời, giúp học sinh vượt qua khó khăn và phát triển lành mạnh.

Thùy Dung