Khởi kiện công ích - Bước cuối trong hành trình bảo vệ tài sản công

VKSND khu vực 9, TP HCM làm việc với Công ty TNHH Thương mại - Sản xuất - Dịch vụ N.H về nợ thuế.

Từ khi triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội đến nay, cách làm của VKSND khu vực 9, TP Hồ Chí Minh không bắt đầu bằng việc đưa vụ việc ra Tòa.

Ở nhiều hồ sơ, đơn vị ưu tiên xác minh, làm việc với cơ quan quản lý, yêu cầu chấm dứt vi phạm và vận động chủ thể có nghĩa vụ tự khắc phục. Chỉ khi những biện pháp này không mang lại kết quả cần thiết, quyền khởi kiện dân sự công ích mới được sử dụng như bước tiếp theo để bảo vệ đến cùng lợi ích công.

Ưu tiên khắc phục, thu hồi trước tố tụng

Qua gần 10 tháng triển khai thí điểm Nghị quyết 205, VKSND khu vực 9, TP Hồ Chí Minh đã hình thành cách xử lý khá rõ đối với những vụ việc liên quan tài sản công và quyền lợi của người lao động.

Không coi khởi kiện là điểm xuất phát, trước hết đơn vị phối hợp với các cơ quan chuyên môn để xác định chính xác nghĩa vụ, làm rõ số tiền hoặc tài sản có dấu hiệu bị ảnh hưởng; sau đó yêu cầu chủ thể vi phạm chấm dứt hành vi, khắc phục hậu quả. Cách làm này đã mang lại những kết quả đáng kể trước khi phải sử dụng đến quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích.

Theo số liệu của đơn vị, từ ngày 1/1/2026 đến nay, VKSND khu vực 9 đã phối hợp cơ quan BHXH thu được hơn 37,8 tỉ đồng; phối hợp cơ quan thuế thu hơn 18 tỉ đồng; đồng thời phối hợp chính quyền các cấp thu hồi tài sản công là đất có giá trị quy đổi gần 119,7 tỉ đồng. Như vậy, tổng giá trị tiền và tài sản công được thu hồi, khắc phục thông qua các hoạt động phối hợp đạt khoảng 175,5 tỉ đồng.

Những con số này cũng phần nào cho thấy hiệu quả của cơ chế xử lý tiền tố tụng. Khi doanh nghiệp hoặc tổ chức thực hiện nghĩa vụ sau quá trình kiểm tra, xác minh và vận động, lợi ích công được khôi phục mà không cần tiến hành một vụ kiện. Một vụ việc mới đây đối với Công ty TNHH Thương mại - Sản xuất - Dịch vụ N.H cho thấy khá rõ cách tiếp cận này trong lĩnh vực thuế.

Ngày 9/10/2026, VKSND khu vực 9, TP Hồ Chí Minh ban hành Quyết định số 32/QĐ-VKS-KV9 yêu cầu doanh nghiệp chấm dứt hành vi vi phạm nghĩa vụ nộp thuế. Theo quyết định, vụ việc dân sự công ích được thụ lý ngày 1/9/2026. Kết quả xác minh xác định đến ngày 31/7/2026, Công ty N.H còn phải nộp 4.782.407.883 đồng tại Thuế cơ sở 9, TP Hồ Chí Minh. Viện kiểm sát yêu cầu doanh nghiệp nộp ngay số tiền trên và trong thời hạn 15 ngày kể từ khi nhận quyết định phải có văn bản thông báo kết quả thực hiện.

Ở thời điểm này, Viện kiểm sát chưa khởi kiện. Việc đặt ra thời hạn để doanh nghiệp tự khắc phục cho thấy mục tiêu trước hết vẫn là đưa khoản tiền phải nộp trở lại ngân sách, thay vì lập tức chuyển vụ việc sang tranh tụng.

Nếu nghĩa vụ được thực hiện đầy đủ, quyền lợi Nhà nước được bảo đảm ngay từ giai đoạn kiểm tra, xác minh. Trường hợp doanh nghiệp không thực hiện mà không có lý do chính đáng, hồ sơ mới tiếp tục được xem xét theo tính chất, mức độ vi phạm và thẩm quyền pháp luật quy định.

Cách xử lý tương tự cũng được VKSND khu vực 9 áp dụng đối với các vụ việc chậm đóng BHXH.

Trước khi đi đến quyết định khởi kiện, doanh nghiệp được cơ quan BHXH đôn đốc; Viện kiểm sát trực tiếp kiểm tra, xác minh, ban hành quyết định yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm và áp dụng biện pháp khắc phục. Nếu nghĩa vụ vẫn chưa được thực hiện đầy đủ, Viện kiểm sát tiếp tục kiến nghị chủ thể có quyền xem xét khởi kiện. Có nghĩa, giữa thời điểm phát hiện vi phạm và thời điểm Viện kiểm sát ban hành quyết định khởi kiện tồn tại cả một khoảng xử lý đủ để doanh nghiệp thực hiện việc tự khắc phục.

Đây cũng là điểm cần nhìn nhận đầy đủ khi đánh giá kết quả thực hiện Nghị quyết 205. Một vụ việc kết thúc ở giai đoạn yêu cầu và đã thu hồi được tài sản công không phải là “chưa đi đến cùng”; ngược lại, đó có thể là cách giải quyết nhanh hơn, ít tốn kém hơn và đạt đúng mục tiêu bảo vệ lợi ích công.

Khi biện pháp mềm chưa đủ, quyền khởi kiện được sử dụng đến cùng

Tuy nhiên, trên thực tế triển khai Nghị quyết 205, không phải vụ việc nào cũng dừng lại ở giai đoạn vận động và yêu cầu khắc phục.

Trong lĩnh vực BHXH, sau khi các biện pháp trước tố tụng chưa đem lại kết quả, ngày 13/10/2026, VKSND khu vực 9, TP Hồ Chí Minh đã ban hành 12 quyết định khởi kiện vụ án dân sự công ích, yêu cầu 12 doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ với tổng số tiền hơn 15,8 tỉ đồng theo các mốc xác minh của từng hồ sơ.

Các hồ sơ đều có điểm chung: doanh nghiệp đã được cơ quan BHXH đôn đốc, Viện kiểm sát yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm và kiến nghị chủ thể có quyền xem xét khởi kiện, nhưng nghĩa vụ vẫn chưa được thực hiện đầy đủ.

Chẳng hạn, đối với Công ty TNHH T.S, hồ sơ xác định doanh nghiệp chậm thực hiện nghĩa vụ BHXH trong 56 tháng, với số tiền hơn 3,06 tỉ đồng. Ngày 24/9/2026, VKSND khu vực 9 đã ban hành kiến nghị đề nghị Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh và BHXH cơ sở An Lạc xem xét khởi kiện. Sau khi hai cơ quan có văn bản đề nghị VKSND khu vực 9 trực tiếp thực hiện quyền này, quyết định khởi kiện mới được ban hành ngày 13/10/2026.

Tương tự, Công ty CP Dược phẩm Tr.M bị khởi kiện với số tiền hơn 2,58 tỉ đồng; Công ty TNHH TV Kiến trúc và Xây dựng Tr.D hơn 2,28 tỉ đồng; Công ty CP Tin học Đ.P hơn 1,57 tỉ đồng. Các quyết định đều yêu cầu doanh nghiệp không chỉ thanh toán khoản còn phải đóng tại thời điểm xác minh mà còn tiếp tục thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo hiểm và khoản tiền chậm đóng phát sinh theo quy định.

Ở đây, việc khởi kiện không còn đơn thuần là câu chuyện thu một khoản tiền. Trong các quyết định, Viện kiểm sát xác định quỹ BHXH là quỹ tài chính độc lập với ngân sách nhà nước và tiền thuộc quỹ là tài sản công. Khi doanh nghiệp kéo dài tình trạng chậm đóng, lợi ích công bị ảnh hưởng đồng thời với quyền lợi trực tiếp của người lao động.

Người lao động có thể không được chốt quá trình tham gia BHXH, bị chậm hoặc không được giải quyết đầy đủ các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp hay hưu trí. Đối với người thuộc nhóm dễ bị tổn thương, như lao động nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi, hệ quả còn gắn trực tiếp với quyền dân sự được Nghị quyết 205 đặt ra cơ chế bảo vệ.

Bởi vậy, khi doanh nghiệp không tự khắc phục sau nhiều bước xử lý, việc đưa vụ việc ra Tòa trở thành phương án để buộc nghĩa vụ được xác lập bằng một phán quyết có giá trị thi hành. Thực tế, cơ chế này đã được triển khai ngay tại VKSND khu vực 9.

Trước nhóm 12 doanh nghiệp kể trên, đơn vị đã trực tiếp khởi kiện 3 doanh nghiệp khác về nghĩa vụ BHXH. Ngày 30/9/2026, TAND khu vực 9, TP Hồ Chí Minh liên tiếp xét xử và chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện của VKSND khu vực 9 trong cả 3 vụ, liên quan hơn 10,85 tỉ đồng nghĩa vụ bảo hiểm.

Kết quả đó cho thấy chuỗi xử lý từ trước tố tụng đến Tòa án không tách rời nhau. Yêu cầu chấm dứt vi phạm là cơ hội để chủ thể có nghĩa vụ tự sửa sai; kiến nghị khởi kiện tạo thêm một bước để cơ quan có quyền chủ động bảo vệ lợi ích công; còn khi các bước đó chưa đủ, Viện kiểm sát trực tiếp đứng ra khởi kiện.

Cách tiếp cận của VKSND khu vực 9 vì vậy có thể nhìn theo hai mặt bổ sung cho nhau. Một mặt, đơn vị ưu tiên phối hợp thu hồi tài sản ngay từ đầu và thực tế đã góp phần khôi phục khoảng 175,5 tỉ đồng tiền và tài sản công có giá trị quy đổi. Mặt khác, với những vụ việc không thể giải quyết bằng biện pháp vận động, yêu cầu hoặc kiến nghị, Viện kiểm sát sẵn sàng sử dụng quyền tố tụng để bảo vệ đến cùng lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng và quyền của người lao động theo tinh thần của Nghị quyết 205.

Điểm cốt lõi nằm ở kết quả cuối cùng, không phải ở số lượng vụ kiện. Nếu tài sản được thu hồi, nghĩa vụ được thực hiện và quyền lợi bị ảnh hưởng được khôi phục trước tố tụng, mục tiêu của Nghị quyết 205 đã được đáp ứng. Còn khi vi phạm kéo dài, khởi kiện trở thành bước cần thiết để việc bảo vệ lợi ích công không dừng lại ở những yêu cầu chưa được thực hiện.

Ở VKSND khu vực 9, TP Hồ Chí Minh, 12 quyết định khởi kiện ngày 13/10/2026 vì thế không phải điểm bắt đầu của quá trình xử lý. Chúng là bước tiếp nối sau nhiều tháng xác minh, phối hợp, đôn đốc và tạo điều kiện khắc phục - bước cuối được sử dụng khi cần đưa nghĩa vụ bảo vệ tài sản công và quyền lợi người lao động đến một cơ chế ràng buộc bằng phán quyết của Tòa án.