Khơi sức sống mới cho di sản văn hóa bằng nghệ thuật biểu diễn

Tác phẩm biểu diễn mang đậm văn hóa dân tộc Mông.  

Sơn La là nơi hội tụ văn hóa đặc sắc của 12 dân tộc anh em cùng sinh sống. Mỗi dân tộc có những phong tục, tập quán và nét văn hóa độc đáo riêng. Đó là những nghi lễ dân gian truyền thống, các làn điệu dân ca, điệu dân vũ… là nguồn cảm hứng vô tận và là chất liệu sáng tạo của các nghệ sĩ để có được những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc, mang màu sắc riêng, hấp dẫn người xem. Để văn hóa được gìn giữ và phát huy trong đời sống hiện đại, các nghệ sĩ đã sáng tạo, làm sống lại những giá trị di sản, đưa văn hóa các dân tộc Sơn La tỏa sáng rực rỡ dưới ánh đèn sân khấu.

Trao đổi về công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản qua nghệ thuật biểu diễn, NSƯT Thế Hùng, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa, Thể thao tỉnh, cho biết: Với trách nhiệm của những người làm nghệ thuật, khi đưa di sản lên sân khấu chuyên nghiệp, chúng tôi vừa phải giữ trọn cái gốc của dân tộc, vừa phải khéo léo kết hợp với ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại để tác phẩm dễ đi vào lòng người, đặc biệt là khán giả trẻ.

Các nghệ sĩ Phòng Nhà hát ca múa nhạc biểu diễn tác phẩm phát triển từ dân ca, dân vũ dân tộc Dao.  

Sơn La hiện có 20 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận là những nghi lễ truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức dân tộc. Đây là nguồn cảm hứng vô tận để các nghệ sĩ không ngừng sáng tạo nên những tác phẩm biểu diễn chất lượng.

Nhạc sĩ Minh Đức, Trung tâm Văn hóa, Thể thao tỉnh, bày tỏ: Cảm hứng sáng tác của tôi luôn dồi dào bởi kho tàng văn hóa các dân tộc Sơn La. Khi sáng tác hay dàn dựng, tôi luôn tìm cách đưa hơi thở hiện đại vào tác phẩm nhưng tuyệt đối không làm mất đi bản sắc. Đó là yếu tố quan trọng nhất để giữ cho tác phẩm biểu diễn mang bản sắc truyền thống không bị hòa tan với nghệ thuật đương đại.

Từ nguồn cảm hứng bất tận đó, nhiều di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của Sơn La đã được các nghệ sĩ Phòng Nhà hát ca múa nhạc sáng tạo, nâng tầm thành những tác phẩm múa, ca khúc, chương trình nghệ thuật tổng hợp đặc sắc.

Tiêu biểu một số tác phẩm của nhạc sĩ Minh Đức, như:  Ca khúc “Cây nêu ngày hội” lấy cảm hứng từ lễ Pang A của dân tộc La Ha; hát múa “Vũ khúc tha kềnh” lấy cảm hứng từ dân vũ truyền thống dân tộc Mông; ca khúc “Xòe đi” tái hiện điệu xòe cổ “xóc ốc” của người Thái Đen Yên Châu; “Trống hội bản Dao” phát triển từ lễ Cấp sắc dân tộc Dao… cùng nhiều tác phẩm khác được sáng tác, dàn dựng bởi các nghệ sĩ của đơn vị như múa “Tằng cẩu” lấy cảm hứng từ nghi lễ tằng cẩu của dân tộc Thái khi con gái xuất giá lấy chồng; múa “Khèn ngược” lấy cảm hứng từ nghệ thuật khèn Mông và câu chuyện về người phụ nữ Mông; ca khúc “Người Khơ Mú Xuân”… Các sáng tác dựa trên chất liệu văn hóa dân gian được khán giả đón nhận và được giới chuyên môn đánh giá cao, hình thành "thương hiệu" riêng của nghệ thuật chuyên nghiệp Sơn La và đưa đi biểu diễn phục vụ nhiệm vụ chính trị, khán giả trong và ngoài nước.

Tác phẩm múa mang đậm bản sắc văn hóa Thái.

Các tác phẩm lấy cảm hứng từ di sản không chỉ đứng riêng lẻ, còn được xâu chuỗi, kết tinh thành những chương trình nghệ thuật quy mô, hoành tráng, như chương trình "Tổ chim bên sườn núi", một bức tranh nghệ thuật đậm chất thơ, tái hiện sinh động không gian sinh hoạt, tình yêu và lao động của con người vùng cao; show diễn thực cảnh "Địa ngục trần gian" tại Di tích Quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La, nơi các yếu tố văn hóa truyền thống kết hợp cùng nghệ thuật sân khấu hiện đại, âm thanh, ánh sáng thực cảnh để kể lại câu chuyện lịch sử bi hùng, chạm đến trái tim người xem.

Chia sẻ về hành trình hóa thân vào các vai diễn mang đậm tính di sản, nghệ sĩ Bùi Trung Hiếu, Phòng Nhà hát ca múa nhạc, chia sẻ về kỷ niệm đáng nhớ nhất: Đó là lần tôi học bài hát mang hơi hướng dân ca và hát cúng của người Dao Tiền trong tác phẩm “Trống hội bản Dao”. Tôi đã dành nhiều tuần tìm hiểu phong tục, học từng lời hát tiếng Dao cổ từ các nghệ nhân. Ban đầu phát âm rất khó, nhưng khi đã hiểu được ý nghĩa sâu xa trong từng câu hát, tôi như được sống trong không gian văn hóa đó, giúp tôi thể hiện tác phẩm một cách tự nhiên, gần gũi nhất với công chúng.

Show diễn thực cảnh "Địa ngục trần gian".

Không riêng gì thanh nhạc, mảng múa cũng đòi hỏi sự đồng điệu tuyệt đối về mặt cảm xúc. NSƯT Hồng Lĩnh, solist (nghệ sĩ múa chính)  trong tác phẩm "Khèn ngược" và nhiều tác phẩm khác, tâm sự: Với mỗi người nghệ sĩ, văn hóa dân tộc dường như đã thấm sâu vào mạch máu, vào từng nhịp thở và cảm xúc. Khi bước lên sân khấu, bản thân người nghệ sĩ không còn cảm thấy mình đang diễn, họ nhập tâm vào vai diễn trong tác phẩm để lột tả sự tinh tế và truyền tải trọn vẹn giá trị văn hóa đến người xem.

Một trong những nét đặc sắc trong phương pháp sáng tạo của Phòng Nhà hát ca múa nhạc là sự gắn kết chặt chẽ giữa nghệ nhân - nghệ sĩ, tạo sự gắn kết và cộng hưởng trong xây dựng tác phẩm biểu diễn mang đậm bản sắc dân tộc. Đơn vị thường xuyên mời các nghệ nhân dân gian giàu kinh nghiệm ở các bản làng về trực tiếp truyền dạy theo hướng truyền vai, truyền khẩu, giúp nghệ sĩ nắm được tinh thần cốt lõi của mỗi tác phẩm.

Tác phẩm biểu diễn lấy cảm hứng từ văn hóa Mường.

Nghệ nhân Triệu Văn Mai, phường Vân Sơn, hào hứng chia sẻ: Tôi rất bất ngờ trước khả năng tiếp thu nhanh chóng và sự trân trọng văn hóa của các nghệ sĩ trẻ. Và khi được xem chương trình hoàn chỉnh, nhìn thấy văn hóa của dân tộc Dao được tôn vinh, tỏa sáng trên sân khấu hoành tráng, tôi rất vui mừng vì văn hóa cha ông không bị mất đi, mà đang được phát huy và lan tỏa.

Đằng sau những đêm diễn lung linh, những tràng pháo tay giòn giã của khán giả là sự cống hiến thầm lặng, những giọt mồ hôi và cả những trăn trở của tập thể cán bộ, nghệ sĩ, diễn viên Phòng Nhà hát Ca múa nhạc Sơn La để đưa di sản tỏa sáng bằng ngôn ngữ nghệ thuật. Hành trình "sân khấu hóa" đang góp phần gìn giữ những giá trị quý báu trước nguy cơ mai một và "thổi hồn" cho di sản tiếp tục sống động, trở thành nhịp cầu quảng bá cho miền đất, văn hóa và con người Sơn La.