Khơi thông dòng chảy đô thị: Không chỉ là chuyện nạo vét

Công nhân Xí nghiệp Duy tu và Xử lý nước thải, Công ty CP Môi trường và Công trình đô thị Thanh Hóa nạo vét, thu gom bùn, rác tại tuyến cống ngõ 65, đường Dốc Ga, phường Hạc Thành.

Mưa lớn làm bộc lộ điểm nghẽn

Sáng 17/9, sau nhiều giờ mưa lớn, nhiều đoạn trên các tuyến phố Trần Phú, Lê Hoàn, Đinh Công Tráng, Nguyễn Trãi, Quang Trung, phường Hạc Thành xuất hiện ngập cục bộ. Cùng thời điểm, nước sông Hạc dâng cao làm tuyến Đội Cung và một số đường ngang ven sông bị ngập, có nơi nước tràn vào nhà dân. Mưa lớn kéo dài nhiều ngày, lượng nước tập trung lớn, mực nước trên các sông dâng cao, tạo áp lực lớn lên hệ thống tiêu thoát nước đô thị.

Theo rà soát của Sở Xây dựng, tại các phường Đông Quang, Đông Sơn, Nguyệt Viên, Hàm Rồng và Hạc Thành hiện có 24 điểm ngập cục bộ khi xảy ra mưa lớn. Độ sâu ngập trung bình từ 0,3 đến 0,7m; thời gian ngập phổ biến từ 1 đến 2 giờ, có nơi kéo dài hơn. Riêng phường Hạc Thành có 10 điểm thường xuyên ngập, hệ thống thoát nước hiện mới đáp ứng khoảng 50% diện tích. Nhiều tuyến đường, khu dân cư chưa có hệ thống thoát nước hoàn chỉnh; mạng lưới cống, rãnh xây dựng qua nhiều thời kỳ nên thiếu đồng bộ.

Nguyên nhân tại từng điểm ngập cũng khác nhau. Khu vực Quốc lộ 1A cũ, đoạn từ nút giao Tô Vĩnh Diện đến đường Nguyễn Trãi thường xuyên ngập do hệ thống cống chưa được đấu nối hoàn chỉnh. Tại các tuyến Lê Quý Đôn, Hàn Thuyên, Dương Đình Nghệ, mật độ hố thu thấp, cửa thu có thời điểm bị bùn đất, rác che lấp nên nước thoát chậm. Quá trình đô thị hóa nhanh làm tăng diện tích bê tông hóa, trong khi một số khu dân cư, khu đô thị chưa hoàn thiện đấu nối thoát nước.

Khu phố Ái Sơn, phường Hạc Thành cho thấy khá rõ bất cập này. Qua kiểm tra ngày 24/8, khu vực có 168 hộ dân, trong đó 97 hộ thường xuyên chịu ảnh hưởng bởi mưa lũ; nhiều vị trí ngập từ 30 đến 50cm. Nguyên nhân được xác định là hệ thống thoát nước chưa được đầu tư đồng bộ, chưa kết nối liên thông với các khu đô thị lân cận. Với những khu vực như vậy, nạo vét cống chỉ giải quyết được một phần; nếu thiếu tuyến dẫn, điểm đấu nối hoặc khả năng tiếp nhận cuối tuyến hạn chế thì nước vẫn khó thoát.

Dù vậy, duy tu, nạo vét định kỳ vẫn có tác dụng trực tiếp đối với khả năng tiêu thoát của hệ thống hiện hữu. Tại ngõ 65 đường Dốc Ga, gần 100m cống được mở nắp, nạo vét, thu gom khoảng 9 đến 10m3 bùn, rác. Xí nghiệp duy tu và xử lý nước thải còn khơi thông cống ngầm đường Lý Nhân Tông, hệ thống mương Dốc Ga, tuyến kênh từ sau cống Ngô Sỹ Liên ra sông Nhà Lê; xử lý vật cản tại một số cửa thoát nước.

Hiệu quả đã thể hiện tại một số vị trí. Khu vực ngã tư Bưu điện, nơi trước đây khi mưa to liên tục khoảng 2 giờ thường ngập từ 20 đến 30cm nhưng theo ghi nhận ngày 14/9, nước đã tiêu thoát nhanh hơn, không còn tràn mặt đường như trước. Tại khu phố Dốc Ga, sau khi miệng cống được khơi thông, rác được thu gom, tình trạng ngập trong những đợt mưa thời điểm đó cũng được cải thiện. Đơn vị cho biết đã xử lý 6 vị trí, tuyến đường thường xảy ra ngập và tiếp tục nghiên cứu phương án đối với các vị trí còn lại. Những kết quả này cho thấy nạo vét, khơi thông cần được duy trì thường xuyên, nhưng không thể thay thế việc xử lý những bất cập của toàn hệ thống.

Không để tái nghẽn

Nếu những bất cập về hạ tầng cần nguồn lực và thời gian để khắc phục thì nhiều nguyên nhân làm dòng chảy tái nghẽn có thể xử lý ngay từ cơ sở. Rác bị quét xuống cống, phế liệu xây dựng tập kết ven đường, hố thu bị che chắn hoặc cửa xả có vật cản đều làm giảm hiệu quả tiêu thoát nước.

Rác, phế thải xây dựng tại đường Lê Trang Tông, Hồ Thành, Cầu Cao, khu vực gần Chi cục Quản lý thị trường và đường Phạm Đức Kỳ đã được thu gom, vận chuyển. Một số điểm sau khi làm sạch được cắm biển cấm đổ rác, phế thải và bàn giao quản lý. Sau xử lý, việc theo dõi, kiểm tra cần được duy trì để những vị trí vừa được làm sạch không tiếp tục trở thành điểm tập kết rác, phế thải.

Công văn số 18329/UBND-NNMT ngày 1/9 của Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu các địa phương, đơn vị xử lý ngay khi phát sinh rác thải, điểm mất vệ sinh, cống, rãnh ách tắc, không chờ đến ngày tổng vệ sinh. Chỉ thị số 13/CT-UBND cũng yêu cầu chuyển từ xử lý sau khi xảy ra vi phạm sang chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm, xử lý ngay từ cơ sở.

Theo Nghị định số 45/2022/NĐ-CP, cá nhân vứt, thải, bỏ rác trên vỉa hè, lòng đường hoặc vào hệ thống thoát nước đô thị có thể bị phạt từ 1 đến 2 triệu đồng; vứt, bỏ rác không đúng nơi quy định tại nơi công cộng có thể bị phạt từ 500.000 đồng đến 1 triệu đồng. Việc kiểm tra, nhắc nhở và xử lý vi phạm vì thế cần được duy trì thường xuyên.

Bên cạnh việc giữ hệ thống hiện hữu thông thoáng, các điểm ngập do bất cập hạ tầng cần được xác định đúng nguyên nhân để có giải pháp phù hợp. Điểm ngập do cửa thu bị tắc cần xử lý khác với khu vực thiếu tuyến cống, chưa đấu nối hoặc bị ảnh hưởng khi mực nước sông, hồ dâng cao. Việc rà soát vì thế cần đặt từng vị trí trong tổng thể lưu vực tiêu thoát nước, từ cửa thu, tuyến cống đến điểm tiếp nhận cuối cùng.

Tháng 7/2026, UBND tỉnh giao Sở Xây dựng chủ trì xây dựng “Đề án tổng thể giải quyết tình trạng ngập úng tại các phường thuộc đô thị Thanh Hóa”; đến tháng 8, sở đã trình phê duyệt đề cương nhiệm vụ và dự toán lập đề án. Đây là cơ sở để xác định lộ trình, nguồn lực và từng bước nâng năng lực tiêu thoát nước đô thị.

Những trận mưa giữa tháng 9 tiếp tục cho thấy yêu cầu cấp thiết đó. Nơi nước rút nhanh hơn sau nạo vét cho thấy hiệu quả của duy tu thường xuyên; nơi vẫn ngập chỉ ra những bất cập cần tiếp tục xử lý. Một tuyến cống có thể được khơi thông trong một buổi, nhưng để dòng chảy không tiếp tục bị nghẽn cần giữ sạch cửa thu, kiểm soát phế thải, duy tu định kỳ và từng bước hoàn thiện những đoạn còn thiếu, chưa đồng bộ.