Khói thuốc thụ động - hiểm họa âm thầm đối với phụ nữ, trẻ em

Luồng khói thuốc tỏa ra từ đầu điếu thuốc cháy mang nồng độ chất độc hại và chất gây ung thư cao. Ảnh: N.LY

Phụ nữ và trẻ em - những nạn nhân chịu ảnh hưởng của khói thuốc thụ động

Hút thuốc lá thụ động (phơi nhiễm khói thuốc môi trường) từ lâu đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các cơ quan y tế quốc tế công nhận là rủi ro sức khỏe nghiêm trọng, trong đó hoàn toàn không có mức độ hít phải nào được coi là an toàn. Luồng khói thuốc tỏa ra từ đầu điếu thuốc cháy chiếm phần lớn không khí mà người không hút thuốc hít phải, mang nồng độ chất độc hại và chất gây ung thư cao hơn trên mỗi đơn vị so với luồng khói do người hút thuốc chủ động hít vào.

Theo công bố từ nghiên cứu của Quỹ Nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu trên tạp chí The Lancet Public Health, thế giới có khoảng 2,71 tỷ người (chiếm 33,9% dân số toàn cầu) bị phơi nhiễm khói thuốc thụ động (năm 2023). Hệ lụy trực tiếp từ tình trạng này là gần 1,7 triệu ca tử vong sớm (khoảng 1,66 triệu ca) trên toàn thế giới, do các căn bệnh nguy hiểm như bệnh tim thiếu máu cục bộ, ung thư, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, nhiễm trùng đường hô hấp và đái tháo đường týp 2.

Báo cáo chỉ ra rằng, trong số 2,71 tỷ người bị phơi nhiễm khói thuốc thụ động, có tới hơn 2,26 tỷ người là phụ nữ và trẻ em. Cụ thể bao gồm 1,49 tỷ phụ nữ và 767 triệu trẻ em dưới 15 tuổi. Phụ nữ chịu ảnh hưởng bất bình đẳng rõ rệt, đặc biệt tại các quốc gia và khu vực có tỷ lệ nữ giới hút thuốc chủ động thấp, nhưng mối nguy này rất ít khi được thừa nhận đúng mức như một yếu tố rủi ro hàng đầu đối với sức khỏe nữ giới.

Đối với phụ nữ mang thai, phơi nhiễm khói thuốc thụ động làm tăng đáng kể nguy cơ sẩy thai, sinh con nhẹ cân và trầm cảm. Đối với trẻ em, hệ hô hấp và thể chất chưa phát triển hoàn thiện khiến các em trở nên cực kỳ nhạy cảm trước độc tố. Tính riêng năm 2023, khói thuốc thụ động đã gây ra 5,2 triệu ca nhiễm trùng đường hô hấp dưới ở trẻ em trên toàn cầu. Bên cạnh đó, trẻ hít phải khói thuốc thụ động còn phải đối mặt với nguy cơ gia tăng các đợt hen suyễn cấp tính, suy giảm chức năng phổi, viêm tai giữa, rối loạn nhận thức - hành vi và đặc biệt là nguy cơ mắc bệnh viêm loét dạ dày.

Tại Việt Nam, kết quả nghiên cứu công bố năm 2026 trên tạp chí Tobacco Induced Diseases thực hiện trên 4.437 học sinh không hút thuốc từ 13 đến dưới 18 tuổi tại 3 thành phố lớn (Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh) năm 2025 cho thấy: có tới 67,2% học sinh từng tiếp xúc với khói thuốc thụ động trong vòng 7 ngày trước điều tra.

Địa điểm phơi nhiễm diễn ra phổ biến nhất ở không gian công cộng ngoài trời (57,5%) và không gian công cộng trong nhà (50,4%), trong khi tỷ lệ phơi nhiễm tại gia đình ghi nhận ở mức 22,0%. Đáng chú ý, học sinh sống trong gia đình có thói quen hút thuốc trong nhà có tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc thụ động cao hơn tới 62% so với học sinh ở gia đình không có người hút thuốc (APR = 1,62).

Khoảng trống nhận thức về tác hại của khói thuốc thụ động

Nghiên cứu công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Y học do các chuyên gia Trường Đại học Y Hà Nội và Bộ Y tế thực hiện năm 2025 trên 2.381 người dân từ 15 đến 70 tuổi tại 8 tỉnh/thành phố cho thấy, nhận thức của người dân Việt Nam về tác hại sức khỏe cụ thể của khói thuốc thụ động còn rất hạn chế.

Mặc dù 62,7% người dân nhận thức được khói thuốc thụ động gây ra các bệnh về phổi khác (như lao phổi), nhưng chỉ có chưa đầy một nửa (49,8%) biết rằng khói thuốc thụ động trực tiếp gây ung thư phổi cho người không hút thuốc. Báo động hơn, mức độ hiểu biết về các biến chứng nguy hiểm khác dừng ở mức rất thấp: chỉ 20,7% nhận thức được nguy cơ khiến trẻ sơ sinh bị thiếu cân và vỏn vẹn 16,5% biết rằng khói thuốc thụ động gây ra bệnh tim (bệnh mạch vành, đột quỵ) ở người không hút thuốc.

Nhận thức này có sự phân hóa sâu sắc theo các đặc điểm nhân khẩu học. Phụ nữ có nhận thức tốt hơn nam giới về tác động của khói thuốc đối với trẻ em (43,1% so với 32,7%) và trẻ sơ sinh (24,6% so với 16,5%). Trình độ học vấn là yếu tố quyết định hàng đầu: nhóm có trình độ cao đẳng/đại học trở lên có điểm kiến thức trung bình cao hơn 0,987 điểm so với nhóm tiểu học trở xuống (p < 0,001). Ngược lại, nhóm lao động sản xuất có điểm kiến thức thấp hơn rõ rệt so với nhóm lao động trí óc/văn phòng (beta hiệu chỉnh = -0,449; p < 0,05).

Phát huy vai trò truyền thông y tế cơ sở và hiện thực hóa môi trường không khói thuốc

Nghiên cứu của Đại học Y Hà Nội năm 2025 khẳng định, tần suất tiếp cận truyền thông có tác động tích cực rõ rệt đến điểm kiến thức của người dân (+0,462 điểm ở nhóm tiếp cận nhiều so với nhóm tiếp cận hạn chế, p < 0,001). Đáng chú ý, trong tất cả các kênh truyền thông (truyền hình, đài phát thanh, mạng xã hội, internet, người thân), truyền thông tại cơ sở y tế có mối liên quan thuận chiều mạnh mẽ nhất với điểm kiến thức về tác hại thuốc lá, đạt hệ số beta hiệu chỉnh = 1,215 (p < 0,001).

Môi trường y tế là nơi người dân tiếp nhận thông tin với sự quan tâm cao nhất đến sức khỏe. Sự kết hợp giữa tư vấn trực tiếp từ bác sĩ/điều dưỡng và truyền thông gián tiếp (pano, loa phát thanh, video phòng chờ) mang lại độ tin cậy vượt trội, giúp cá nhân hóa thông điệp và khắc phục hạn chế truyền thông một chiều của các phương tiện đại chúng.

Do đó, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá và các cơ quan quản lý cần ưu tiên nguồn lực đào tạo kỹ năng tư vấn trực tiếp cho đội ngũ y tế cơ sở, đồng thời thiết kế thông điệp chuyên biệt cho nhóm lao động sản xuất và người có học vấn chưa cao.

Song song với truyền thông giáo dục, việc thực thi Chiến lược Quốc gia phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030 là giải pháp mang tính quyết định. Chiến lược đặt mục tiêu cắt giảm tỷ lệ tiếp xúc thụ động với khói thuốc lá tại nơi làm việc xuống dưới 25%, tại nhà hàng xuống dưới 65%, tại quán bar/cà phê xuống dưới 70% và tại khách sạn xuống dưới 50%.

Các tổ chức y tế quốc tế và chuyên gia nhấn mạnh rằng, bên cạnh việc siết chặt kỷ cương tại nơi công cộng, các gia đình cần chủ động xây dựng cam kết tự nguyện “Ngôi nhà không khói thuốc” và “Xe riêng không khói thuốc” nhằm kiến tạo màng chắn bảo vệ an toàn, bền vững cho phụ nữ và trẻ em.

Chấm dứt nạn phơi nhiễm khói thuốc thụ động không chỉ là mục tiêu y tế công cộng mà còn là nghĩa vụ đạo đức nhằm bảo vệ quyền được sống khỏe mạnh của phụ nữ và trẻ em. Bằng việc kết hợp đồng bộ giữa nâng cao năng lực tư vấn trực tiếp tại y tế cơ sở, thực thi nghiêm chính sách không khói thuốc và lan tỏa ý thức tự giác trong mỗi gia đình, chúng ta hoàn toàn có thể đẩy lùi hiểm họa âm thầm này, hướng tới một thế hệ tương lai khỏe mạnh và phát triển toàn diện.