Siết chặt 'gọng kìm' pháp lý và bài học 'Thế hệ không thuốc lá'

Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam và Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế), tổ chức tập huấn “Xây dựng môi trường không khói thuốc tại các điểm tham quan và cơ sở lưu trú du lịch” tại TP. Huế. Ảnh: PV

Nâng cấp "lá chắn" pháp lý

Theo các đánh giá y tế công cộng toàn cầu, việc sử dụng thuốc lá là thách thức sức khỏe nghiêm trọng hàng đầu, gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên thế giới. Trong đó, có gần 1,7 triệu ca tử vong sớm do phơi nhiễm khói thuốc thụ động (năm 2023). Khói thuốc lá chứa hàng chục hóa chất độc hại gây ung thư cùng chất nicotine có đặc tính gây nghiện cực kỳ mạnh mẽ, đe dọa trực tiếp sức khỏe hô hấp và tim mạch của người dân.

Tại Việt Nam, bức tranh gánh nặng y tế do thuốc lá gây ra đang ở mức báo động đỏ. Ước tính cả nước hiện có khoảng 15 triệu người hút thuốc lá chủ động, kéo theo hàng triệu người khác gián tiếp bị ảnh hưởng bởi khói thuốc môi trường. Sử dụng thuốc lá đã trở thành yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ra các bệnh không lây nhiễm nguy hiểm như ung thư phổi, bệnh tim mạch và đột quỵ, chiếm tới 73% tổng gánh nặng bệnh tật toàn quốc. Số liệu thống kê y tế ghi nhận mỗi năm Việt Nam có hơn 104.000 ca tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá.

Tình trạng này không chỉ cướp đi sinh mạng của hàng trăm ngàn người dân mà còn gây ra những tổn thất kinh tế khổng lồ cho các hộ gia đình và nền kinh tế quốc gia do chi phí khám chữa bệnh gia tăng cùng sự suy giảm năng suất lao động. Do đó, việc thực thi đồng bộ, quyết liệt các giải pháp pháp lý để cắt giảm tỷ lệ người hút thuốc và bảo vệ môi trường sống là điều kiện tiên quyết để xây dựng một xã hội khỏe mạnh, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Nhằm bịt kín các kẽ hở quản lý hiện hành và ứng phó kịp thời với sự bùng nổ của giao dịch trực tuyến cũng như các sản phẩm nicotine thế hệ mới, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (dự thảo cập nhật ngày 20/7/2026) mang đến những quy định siết chặt chưa từng có:

Cấm hoàn toàn kinh doanh thuốc lá trên môi trường số: Đề xuất đưa hành vi bán thuốc lá trên môi trường mạng, sàn giao dịch thương mại điện tử, mạng xã hội, ứng dụng số, nền tảng trực tuyến và các phương thức giao dịch điện tử khác vào danh mục các hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối. Quy định này quyết tâm triệt phá các kênh mua bán trôi nổi vốn đang nhắm mạnh vào giới trẻ.

Thắt chặt quản lý tại điểm bán lẻ và bán kính quanh trường học, bệnh viện: Đề xuất nghiêm cấm hành vi trưng bày thuốc lá thông thường (bao gồm thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào) tại các đại lý và điểm bán lẻ. Bổ sung quy định nghiêm cấm bán thuốc lá thông thường phía ngoài cổng các cơ sở giáo dục và cơ sở y tế trong phạm vi 100 mét tính từ khuôn viên gần nhất.

Bắt buộc xác minh độ tuổi người mua qua VNeID hoặc Căn cước: Các cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá bắt buộc phải treo biển thông báo không bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi. Đồng thời, chủ điểm bán bắt buộc phải thực hiện kiểm tra Căn cước, ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) hoặc hộ chiếu đối với các trường hợp nghi ngờ người mua chưa đủ 18 tuổi.

Cấm triệt để thuốc lá thế hệ mới: Dự thảo tiếp tục thể chế hóa Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội, cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, quá cảnh và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các thiết bị, linh kiện, dung dịch liên quan từ năm 2025.

"Thế hệ không thuốc lá"

Bên cạnh việc hoàn thiện quy định trong nước, kinh nghiệm kiểm soát thuốc lá từ quốc tế mang lại những gợi mở quan trọng cho Việt Nam, nổi bật là chính sách "Thế hệ không thuốc lá" (Tobacco-Free Generation - TFG). Thay vì chỉ tập trung vào người trưởng thành đang hút thuốc, TFG được thiết kế theo hướng phòng ngừa dài hạn, ngăn chặn nguy cơ nghiện nicotine ngay từ đầu đối với các thế hệ tương lai.

Điển hình vào tháng 4/2026, Vương quốc Anh đã thông qua chính sách TFG lịch sử, cấm bán các sản phẩm thuốc lá cho bất kỳ ai sinh sau ngày 1/1/2009. Chính phủ Anh ước tính quy định này sẽ giúp giảm 1,7 triệu người hút thuốc vào năm 2075, ngăn ngừa 115.000 trường hợp mắc các bệnh nghiêm trọng (đột quỵ, bệnh tim, ung thư phổi) và tiết kiệm hàng tỷ bảng Anh chi phí y tế. Tuy nhiên, các nghiên cứu từ New Zealand và Singapore đăng trên tạp chí BMJ Tobacco Control cũng nhấn mạnh rằng TFG chỉ phát huy hiệu quả mạnh nhất khi kết hợp đồng bộ với hệ thống giải pháp toàn diện do WHO khuyến nghị như tăng thuế thuốc lá, mở rộng môi trường không khói thuốc và cấm quảng cáo/khuyến mại.

Tại Việt Nam, việc siết chặt khung khổ pháp lý chính là đòn bẩy vững chắc để hiện thực hóa Chiến lược Quốc gia phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030 do Chính phủ ban hành. Chiến lược thiết lập các chỉ số mục tiêu vô cùng cụ thể: Tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nhóm nam (≥15 tuổi) giảm xuống dưới 36%; Tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nhóm nữ (≥15 tuổi) giảm xuống dưới 1%; Tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc tại nơi làm việc giảm xuống dưới 25%; Tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc tại nhà hàng giảm xuống dưới 65%; Tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc tại quán bar, cà phê giảm xuống dưới 70%; Tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc tại khách sạn giảm xuống dưới 50%.

Hiện nay, nhiều tỉnh/thành phố trên cả nước đã chủ động cụ thể hóa Chiến lược bằng các kế hoạch hành động sát thực tế. Thành phố Hải Phòng phấn đấu 100% cơ sở y tế và trường học thực hiện Luật, trong đó 80% thực thi nghiêm môi trường không khói thuốc; tỉnh Đắk Lắk đặt mục tiêu 100% cơ sở mầm non và 98% cơ sở phổ thông tuân thủ nghiêm quy định cấm hút thuốc; tỉnh Gia Lai đề ra lộ trình giảm tỷ lệ nam giới hút thuốc xuống dưới 39% năm 2025 và dưới 36% giai đoạn 2026-2030….

Sự kết hợp giữa khung pháp lý nghiêm minh, cơ chế kiểm sát thị trường chặt chẽ và sự quyết tâm của các địa phương chính là nền tảng vững chắc để Việt Nam bảo vệ sức khỏe thế hệ trẻ, hướng tới một xã hội hoàn toàn không khói thuốc.