Khóm Cầu Đúc: Chỉ dẫn địa lý bồi đắp giá trị đặc sản trăm năm

Nhắc đến Hậu Giang trước đây, nhiều người nghĩ ngay đến đặc sản khóm Cầu Đúc. Hiện nay, vùng trồng khóm tập trung thuộc xã Hỏa Lựu, Tp.Cần Thơ. Tuy vậy, tên gọi “Khóm Cầu Đúc” vẫn giữ nguyên sức hút và trở thành biểu tượng của vùng đất này.

Đặc sản trăm năm được “định danh” bằng chỉ dẫn địa lý

Theo những lão nông địa phương, giống khóm được người Hoa mang đến trồng từ những năm 1930. Khi ấy, người dân vận chuyển khóm từ ruộng ra cây cầu đúc bằng xi măng bắc qua sông Cái Lớn để mua bán. Cái tên “Khóm Cầu Đúc” ra đời từ đó và tồn tại suốt gần một thế kỷ.

Vùng trồng khóm Cầu Đúc tại xã Hỏa Lựu đang được phát triển gắn với chỉ dẫn địa lý, sản xuất theo tiêu chuẩn chất lượng nhằm nâng cao giá trị đặc sản địa phương.

Điều làm nên danh tiếng của loại trái cây này không chỉ là lịch sử. Khóm Cầu Đúc có cuống ngắn, lõi nhỏ, mắt lồi, thịt vàng đậm, ít xơ, ít nước, vị giòn và ngọt thanh rất riêng. Ngoài tiêu thụ tươi, khóm còn được chế biến thành nước ép, mứt, rượu, nước màu, khóm sấy, bánh kẹo...Thậm chí, lá khóm còn có thể làm sợi, bột giấy, còn bã trở thành nguyên liệu chế biến thức ăn chăn nuôi.

Mỗi năm, vùng trồng cung ứng khoảng 40.000 tấn trái khóm. Trong nhiều năm liên tiếp, khóm Cầu Đúc luôn nằm trong nhóm 10 sản phẩm nông nghiệp chủ lực của tỉnh Hậu Giang trước đây và là một trong ba sản phẩm chiến lược được ưu tiên phát triển.

Tuy nhiên, danh tiếng lâu đời chưa đủ để bảo vệ giá trị sản phẩm trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh. Nếu không có cơ chế bảo hộ, bất kỳ nơi nào cũng có thể sử dụng tên gọi “Khóm Cầu Đúc”, khiến người tiêu dùng khó phân biệt thật - giả và làm suy giảm uy tín của vùng trồng.

Bởi vậy, năm 2020, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00092 cho sản phẩm khóm Cầu Đúc. Đây được xem là cột mốc quan trọng, giúp tên gọi đặc sản địa phương được pháp luật bảo hộ.

Việc được cấp chỉ dẫn địa lý không chỉ bảo vệ tên gọi mà còn bảo vệ toàn bộ giá trị hình thành từ điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng, khí hậu và kinh nghiệm canh tác của người dân địa phương. Đây chính là một dạng tài sản trí tuệ đặc biệt mà không phải vùng trồng nào cũng có được.

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi đang từng bước đi vào cuộc sống, tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ hiệu quả hơn các tài sản trí tuệ của địa phương. Vì vậy, việc tuyên truyền, phổ biến các quy định về chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu và quyền sở hữu đối với đặc sản ngày càng có ý nghĩa quan trọng. Qua đó, các HTX và người dân hiểu rằng thương hiệu nông sản cũng là một tài sản cần được đăng ký, quản lý và bảo vệ bằng pháp luật.

HTX đưa tài sản trí tuệ vào chuỗi giá trị khóm Cầu Đúc

Đối với nhiều HTX, sở hữu trí tuệ từng được xem là câu chuyện xa vời, chỉ dành cho doanh nghiệp lớn. Nhưng thực tế đang thay đổi rất nhanh. Tại xã Hỏa Lựu, HTX Nông nghiệp - Thương mại dịch vụ Thạnh Tiến là một ví dụ điển hình.

Được thành lập năm 2018 với 24 thành viên, đến nay HTX đã có 39 thành viên, quản lý hơn 75ha khóm. Từ đầu năm đến nay, HTX đã cung cấp hơn 200 tấn khóm cho thị trường trong nước.

Theo ông Trần Văn Bá, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX, ngoài diện tích đạt tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, các thành viên còn lại đều được hướng dẫn sản xuất theo hướng hữu cơ. HTX cũng cung cấp phân bón hữu cơ, thuốc bảo vệ thực vật sinh học và từng bước cơ giới hóa nhiều công đoạn nhằm giảm chi phí, nâng cao năng suất, chất lượng.

Những thay đổi này không chỉ đáp ứng yêu cầu của thị trường mà còn góp phần duy trì các tiêu chí chất lượng gắn với chỉ dẫn địa lý. Khi sản phẩm mang tên “Khóm Cầu Đúc”, mỗi thành viên HTX đều phải tuân thủ quy trình chung để bảo vệ uy tín của cả vùng sản xuất.

Để trợ lực cho người trồng khóm, thời gian qua, nhiều nhiệm vụ khoa học và công nghệ đã được triển khai. Trong đó có xây dựng và quản lý chỉ dẫn địa lý “Khóm Cầu Đúc Hậu Giang”, nghiên cứu quản lý bệnh hại bằng phương pháp sinh học và xây dựng vùng chuyên canh theo tiêu chuẩn GlobalGAP.

Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ, địa phương định hướng phát triển vùng trồng khóm Cầu Đúc tập trung khoảng 3.500ha trong thời gian tới. Cùng với mở rộng diện tích, thành phố sẽ nâng cao chất lượng sản phẩm theo tiêu chuẩn GAP. Đồng thời, địa phương đẩy mạnh phát triển mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, liên kết tiêu thụ và khai thác hiệu quả giá trị chỉ dẫn địa lý.

Địa phương cũng hướng đến phát triển các sản phẩm chế biến và dịch vụ du lịch gắn với vùng khóm. Qua đó nhằm gia tăng giá trị, mở rộng đầu ra và nâng cao thu nhập cho người dân.

Lan tỏa pháp luật sở hữu trí tuệ để vươn xa

Thực tế cho thấy, dù ngày càng nhiều sản phẩm OCOP và đặc sản địa phương được bảo hộ, không ít HTX vẫn chưa hiểu đầy đủ giá trị của tài sản trí tuệ. Nhiều đơn vị mới chỉ quan tâm đến đăng ký nhãn hiệu mà chưa chú trọng quản lý, khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ sau khi được cấp văn bằng. Một số HTX còn nhầm lẫn giữa nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận và chỉ dẫn địa lý. Điều này khiến việc khai thác tài sản trí tuệ chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Thành viên HTX Thạnh Tiến thu hoạch khóm Cầu Đúc được sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và hướng hữu cơ, góp phần phát huy giá trị tài sản trí tuệ của đặc sản địa phương.

Với HTX Thạnh Tiến, sản xuất theo VietGAP, GlobalGAP, hướng hữu cơ và gắn với chỉ dẫn địa lý “Khóm Cầu Đúc” đang góp phần nâng cao giá trị sản phẩm. Điều đó cũng cho thấy sở hữu trí tuệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi các thành viên hiểu và tuân thủ đúng quy định về quản lý, sử dụng chỉ dẫn địa lý.

Vì vậy, việc tuyên truyền, phổ biến Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi và các văn bản hướng dẫn thi hành có ý nghĩa quan trọng đối với khu vực kinh tế tập thể. Qua đó, các HTX được cập nhật những quy định mới về quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, sáng chế, chỉ dẫn địa lý và bảo hộ giống cây trồng. Đồng thời, HTX được hướng dẫn về việc xác lập, quản lý và thực thi quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của pháp luật.

Song song đó, việc phổ biến các chính sách hỗ trợ của Nhà nước về đăng ký, khai thác, phát triển và bảo vệ tài sản trí tuệ giúp HTX tiếp cận tốt hơn các nguồn lực. Đây là nền tảng để sản phẩm OCOP và đặc sản địa phương từng bước xây dựng thương hiệu. Qua đó, các sản phẩm có thêm cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường.

Khi hiểu đúng và thực hiện đúng quy định pháp luật, HTX sẽ chủ động hơn trong đăng ký bảo hộ và quản lý tài sản trí tuệ. Các HTX cũng có cơ sở kiểm soát việc sử dụng nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đây là nền tảng để tạo niềm tin với người tiêu dùng, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế.

Nhìn vào HTX Thạnh Tiến sẽ thấy chỉ dẫn địa lý không phải là đích đến mà là điểm khởi đầu. Khi được tuyên truyền đầy đủ về pháp luật sở hữu trí tuệ, HTX có thêm điều kiện nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường và bảo vệ thương hiệu. Đây chính là hướng đi giúp khóm Cầu Đúc tiếp tục khẳng định vị thế đặc sản, góp phần phát triển bền vững kinh tế tập thể tại Tp.Cần Thơ.

Đó cũng là hướng đi của nhiều HTX hiện nay: khai thác hiệu quả sở hữu trí tuệ để nâng cao giá trị nông sản, bảo vệ thương hiệu và phát triển kinh tế tập thể.