Không biết Steve Jobs là ai, thí sinh có bị thiệt?

Nhận định về đề thi môn Ngữ văn vừa qua, GS.TS Lê Anh Vinh - Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Bộ GD&ĐT) - khẳng định, nếu không giới hạn dung lượng, chắc nhiều học sinh có thể viết từ 6 đến 8 trang.

Đối với ông, văn bản đọc hiểu cũng như bài thơ Những chiếc lá của nhà thơ Nguyễn Đình Thi đều là những lựa chọn hay, học sinh hiểu đến đâu, cảm nhận đến đâu viết đến đó. Với môn Văn, đôi khi phương pháp tiếp cận như vậy lại tốt, vì nó cho phép học sinh bộc lộ được năng lực thật của mình, chứ không chỉ lặp lại những gì đã học thuộc lòng.

Riêng về ý kiến cho rằng việc đưa vào đề những nhân vật như Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg có thể khiến một số học sinh bị thiệt, vì nếu các em không biết rõ các nhân vật ấy thì làm sao suy nghĩ sâu và trả lời tốt được câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam”, GS. Lê Anh Vinh nhận định, trước hết cần ghi nhận đây là một câu hỏi hay.

Thí sinh thi tốt nghiệp THPT 2026. Ảnh: Duy Phạm

Câu hỏi này đặt ra một vấn đề lớn: Làm thế nào để Việt Nam có thể nuôi dưỡng những con người sáng tạo, có khả năng tạo ra giá trị có ảnh hưởng tầm thế giới. Ông khẳng định, đây là một hướng gợi mở tốt, rất đáng để học sinh suy nghĩ về giáo dục, môi trường xã hội, chính sách và văn hóa khuyến khích sự sáng tạo.

Tuy vậy, ông cũng đưa ra góp ý đề nên thận trọng hơn khi đưa vào các nhân vật cụ thể như Steve Jobs không phải là không có cơ sở. Với một kì thi đại trà có quy mô quốc gia, một chi tiết tưởng như chỉ để gợi mở vẫn có thể vô tình tạo ra lợi thế cho nhóm học sinh vốn đã quen thuộc với các nhân vật ấy, đồng thời gây lúng túng cho những em không biết hoặc biết rất ít.

Để làm rõ hơn luận điểm này, ông nhắc lại câu chuyện trong kì thi Toán quốc tế năm 2018, có một bài toán ban đầu được phát biểu trên bối cảnh bàn cờ vua. Khi chọn bài đó vào đề chính thức, hội đồng đã thảo luận rất kĩ. Có người cho rằng, nếu nhắc đến bàn cờ vua, học sinh ở những nước quen chơi cờ vua có thể dễ hình dung cấu trúc hơn, thậm chí đoán ra hướng tô màu theo bàn cờ.

Tất nhiên, với học sinh giỏi Toán, tô màu kiểu bàn cờ là một mô hình rất quen thuộc. Nhưng hội đồng năm đó vẫn rất thận trọng đặt câu hỏi: Nếu có học sinh không chơi cờ vua, không quen với hình ảnh ấy, liệu các em có bị thiệt hay không? Cuối cùng, cách phát biểu của đề bài đã được điều chỉnh để tránh liên hệ trực tiếp với cờ vua.

Vì vậy, GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng, ý tưởng của câu hỏi trong đề Ngữ văn là tốt, thậm chí rất đáng suy nghĩ. Nhưng theo ông, cách diễn đạt có thể trung tính và phổ quát hơn. Thay vì hỏi làm thế nào để có “Steve Jobs Việt Nam”, đề bài có thể hỏi làm thế nào để Việt Nam nuôi dưỡng những con người sáng tạo, có năng lực tạo ra sản phẩm, ý tưởng hoặc giá trị có ảnh hưởng rộng lớn. Như vậy, học sinh không cần biết ai mặc áo cổ lọ đen, ai phóng tên lửa, hay ai bỏ học Harvard, vẫn có thể suy nghĩ một cách nghiêm túc về vấn đề.

Nhiều giáo viên cũng băn khoăn, nếu học sinh không biết Steve Jobs là ai thì sẽ triển khai bài viết như thế nào. Trong điều kiện tiếp cận thông tin còn có sự khác biệt rõ rệt giữa các vùng miền, giữa học sinh thành thị và nông thôn, không phải em nào cũng có cơ hội tiếp xúc thường xuyên với các biểu tượng công nghệ toàn cầu.

Nếu một học sinh không biết Steve Jobs hay Elon Musk là ai, các em có thể gặp khó khăn trong việc nhận diện chính xác yêu cầu của đề, dù năng lực tư duy và khả năng viết của các em vẫn tốt.

Một đề thi hay không chỉ nằm ở ý tưởng đột phá mà còn cần sự công bằng, bảo đảm mọi học sinh, dù ở vùng miền nào, đều có điểm tựa như nhau để phát huy năng lực cá nhân một cách trọn vẹn nhất.