Không chỉ biết dùng AI, học sinh cần học cách hiểu và làm chủ công nghệ

Minh Quyết, một học sinh lớp 6 tại Hà Nội, đang ngồi trước bài tập Khoa học tự nhiên. Em có thể mở sách giáo khoa, đọc phần kiến thức liên quan rồi tự tìm câu trả lời. Nhanh hơn, em hỏi một công cụ AI như ChatGPT và câu trả lời đến gần như ngay lập tức, thậm chí được diễn giải chi tiết, dễ hiểu.

Sử dụng AI chỉ là bước đầu; học sinh cần hiểu cách AI vận hành, biết kiểm chứng kết quả và sử dụng công nghệ có trách nhiệm.

Nhưng khi đó, Quyết chỉ là người hỏi và nhận câu trả lời. Chiếc máy đã học thế nào? Dữ liệu nào khiến nó trả lời đúng hoặc sai? Nếu dữ liệu có vấn đề thì kết quả sẽ thay đổi ra sao? Và quan trọng hơn, nếu AI đưa ra một kết quả không chính xác hoặc gây bất lợi, ai sẽ là người kiểm chứng và chịu trách nhiệm?

Để trả lời những câu hỏi ấy, học sinh cần học nhiều hơn cách sử dụng một công cụ AI.

Không phải ai dùng AI cũng hiểu AI

Tại Việt Nam, AI đang đi từ một chủ đề công nghệ bên ngoài lớp học thành nội dung chính thức trong giáo dục phổ thông. Tháng 8/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Khung nội dung giáo dục AI cho học sinh phổ thông. Từ năm học 2026-2027, phần cốt lõi được triển khai với 12 tiết cho mỗi lớp mỗi năm, hướng tới không chỉ kỹ năng sử dụng AI mà cả tư duy phản biện, kiểm chứng thông tin và sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm.

Tức là, học sinh phải hiểu AI được tạo ra để phục vụ con người như thế nào, đâu là những vấn đề đạo đức có thể xuất hiện, công nghệ phía sau vận hành ra sao và làm thế nào để thiết kế một hệ thống AI giải quyết một bài toán thực tế.

Để hiểu, các em phải được thử dữ liệu, quan sát máy học, kiểm chứng kết quả, lập trình và tạo sản phẩm. 4 miền kiến thức cần được đặt ra trong quá trình giáo dục AI là tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, các kỹ thuật và ứng dụng AI, thiết kế hệ thống AI.

Đây cũng là hướng mà Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và Viettel Solutions cùng triển khai với bộ sản phẩm Trí tuệ nhân tạo dành cho học sinh lớp 1–12.

Nếu một cuốn sách truyền thống thường kết thúc ở trang cuối, thì sau trang cuối của bộ sản phẩm này còn một chặng khác. Bên cạnh sách in là học liệu số cùng các công cụ thực hành như Trợ lý AI hỏi đáp AI Buddy, phần mềm lập trình kéo thả Block Studio, phần mềm hỗ trợ tạo các mô hình trí tuệ nhân tạo và học máy Sense Learner do Viettel Solutions tham gia phát triển, kết nối với hệ thống quản lý học tập K12Online. Học đến nội dung nào, các em có thể thực hành ngay nội dung đó. Kiến thức trên trang sách được chuyển ngay thành trải nghiệm trên môi trường số, thay vì học hết lý thuyết rồi mới bước sang thực hành.

Lộ trình học cũng đi từ dễ đến khó. Ở tiểu học, học sinh làm quen với cách máy “nhìn”, “nghe”, học từ ví dụ và dữ liệu. Lên THCS là học máy, nhận dạng hình ảnh, âm thanh, chatbot. Đến THPT mới xuất hiện AI tạo sinh, mô hình ngôn ngữ lớn, RAG, AI Agent và các dự án thực hành.

Học AI như làm thí nghiệm

Trở lại với Minh Quyết. Trong một bài nhận dạng hình ảnh lớp 6, thay vì chỉ đọc rằng máy có thể học từ dữ liệu, em có thể dùng Sense Learner để tự đưa hình ảnh vào hệ thống, cho máy học rồi kiểm tra kết quả.

Nếu máy nhận sai, Quyết thay đổi hoặc bổ sung dữ liệu để thử lại. Khái niệm “chất lượng dữ liệu” vì thế trở nên dễ hiểu hơn qua chính những gì diễn ra trên màn hình.

Học AI không chỉ qua lý thuyết, học sinh được trực tiếp thử nghiệm, quan sát kết quả và điều chỉnh để hiểu cách máy học từ dữ liệu.  Ảnh: Thu Hà

Nếu dữ liệu chưa đủ đa dạng, hệ thống có thể nhận đúng nhóm hình ảnh này nhưng sai ở nhóm khác. Từ một lỗi kỹ thuật, học sinh được dẫn tới câu hỏi về đạo đức AI: dữ liệu có thiên lệch không, kết quả có công bằng không và con người có nên tin hoàn toàn vào quyết định của máy?

Cùng lúc, các em phải trả lời một câu hỏi khác: AI này được tạo ra để giải quyết vấn đề gì, phục vụ ai? Đây là cách hình thành tư duy lấy con người làm trung tâm, trong đó công nghệ là công cụ hỗ trợ chứ không thay thế hoàn toàn phán đoán của con người.

Ngoài ra, Quyết có thể chuyển sang Block Studio, sử dụng các khối lệnh kéo - thả để làm quen với tư duy thuật toán và tạo những sản phẩm nhỏ như công cụ phân loại hình ảnh hay chatbot. Khi gặp chỗ chưa hiểu, AI Buddy được thiết kế để gợi ý, đặt câu hỏi ngược thay vì luôn đưa ngay đáp án.

Một bài học vì thế đi qua ba bước “đọc để biết, thử để hiểu và làm để kiểm chứng”. Môi trường như vậy sẽ giúp học sinh dần hình thành cách nhìn đầy đủ hơn về AI. Đó là một hệ thống do con người tạo ra, học từ dữ liệu do con người cung cấp, phục vụ những nhu cầu của con người và vì thế cũng cần được con người kiểm chứng, kiểm soát.

Từ một giải pháp giáo dục đến hệ sinh thái học AI

Trong nhiều năm qua, Viettel Solutions đã tham gia thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện ngành giáo dục. SMAS phục vụ quản lý nhà trường, K12Online hỗ trợ dạy, học, thi và đánh giá trực tuyến, cơ sở dữ liệu ngành giúp kết nối thông tin, còn SmartLMS được dùng trong đào tạo giáo viên.

Bộ sách Trí tuệ nhân tạo do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phối hợp với Tập đoàn Viettel (Viettel Solutions) biên soạn.  Ảnh: Thu Hà.

Với bộ sản phẩm Trí tuệ nhân tạo, vai trò của Viettel Solutions tiến thêm một bước vào chính quá trình học của học sinh. Công nghệ không còn chỉ đứng phía sau để vận hành lớp học hay quản lý dữ liệu, mà đi cùng các em từ lúc đọc bài, đặt câu hỏi, thử huấn luyện mô hình cho tới khi lập trình và xây dựng một sản phẩm nhỏ.

Bộ sản phẩm cũng là nơi thế mạnh của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và Viettel Solutions gặp nhau. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phụ trách nội dung, tính sư phạm và xuất bản. Viettel Solutions, với thế mạnh công nghệ, vừa tham gia tư vấn nội dung bộ sách, vừa đưa vào lớp học các công cụ để những gì học sinh đọc trên trang giấy có thể tiếp tục thành bài học số, tương tác với AI và hoạt động thực hành.

Nói cách khác, đây không chỉ cung cấp phần mềm và hạ tầng số, mà đang đóng vai trò đối tác công nghệ cùng kiến tạo một hệ sinh thái dạy và học AI.

Sản phẩm cuối cùng vì vậy không đơn thuần là một cuốn sách được gắn thêm vài phần mềm. Nó được thiết kế như một môi trường học AI liền mạch, trong đó cuốn sách là điểm bắt đầu, còn phần khám phá và thực hành tiếp tục trên nền tảng số.

Khi trẻ em có thể sử dụng AI trước cả khi hiểu AI vận hành thế nào, thách thức của nhà trường không còn là giúp các em tiếp cận công nghệ càng sớm càng tốt. Điều quan trọng hơn là để một học sinh từng bước học cách làm chủ nó.