Không để cơ chế đặc thù APEC 2027 trở thành 'lá chắn' hợp thức hóa sai phạm

Chiều 3/8, tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận ở Tổ về Dự án Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong triển khai các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Các đại biểu đều thống nhất sự cần thiết ban hành Nghị quyết để bảo đảm tiến độ chuẩn bị cho APEC 2027, đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định theo hướng chặt chẽ, minh bạch, bảo đảm không hợp pháp hóa sai phạm, kiểm soát hiệu quả việc quản lý đất đai, tài sản công, môi trường và chất lượng công trình, cũng như xác định rõ trách nhiệm, cơ chế giám sát trong quá trình tổ chức thực hiện.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Lạng Sơn): Không để cơ chế đặc thù trở thành "lá chắn" hợp pháp hóa sai phạm

Đại biểu Quốc hội Đặng Ngọc Ấn (Đoàn Lạng Sơn). Ảnh: Thu Hằng/Bnews/vnanet.vn

Trong bối cảnh thời gian chuẩn bị cho Hội nghị Cấp cao APEC 2027 không còn nhiều, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong triển khai các dự án phục vụ Hội nghị tại Đặc khu Phú Quốc (tỉnh An Giang) là cần thiết. Tuy nhiên, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định để bảo đảm tính chặt chẽ trong quá trình thực hiện, đồng thời làm rõ ranh giới giữa việc tháo gỡ vướng mắc và hợp pháp hóa các sai phạm.

Tờ trình của Chính phủ cho thấy nhiều dự án đã được triển khai trước khi hoàn tất đầy đủ các thủ tục về đầu tư, đất đai, khoáng sản và xây dựng. Mặc dù dự thảo Nghị quyết khẳng định không hợp pháp hóa sai phạm mà chỉ cho phép tiếp tục hoàn thiện thủ tục và xử lý theo quy định của pháp luật, song cần xác định rõ ranh giới giữa việc xử lý các vướng mắc khách quan với việc hợp thức hóa các vi phạm về trình tự, thủ tục, đồng thời bảo đảm không để thất thoát tài sản công.

Cùng đó, cần thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ khi thực hiện các chính sách đặc thù. Theo đó, dự thảo cần quy định rõ thời điểm xác định giá đất, nguyên tắc xác định giá đất cụ thể, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và doanh nghiệp. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế kiểm toán độc lập tại thời điểm phù hợp theo quy định của pháp luật và quy định chặt chẽ việc giao đất không thông qua đấu giá, đấu thầu. Liên quan đến quy định cho phép giao đất trong một số trường hợp đặc biệt không qua đấu giá, đấu thầu, đề nghị làm rõ cơ sở pháp lý của cơ chế này, đồng thời thiết lập cơ chế kiểm soát hiệu quả nhằm ngăn ngừa việc lợi dụng chính sách đặc thù hoặc hợp pháp hóa các sai phạm. Đối với quy định xác định giá đất vào năm 2027, nên được nghiên cứu theo hướng linh hoạt hơn, trên cơ sở dự án đã có đầy đủ thông tin, dữ liệu cần thiết để xác định giá đất theo quy định của pháp luật. Về quản lý khoáng sản, tại Điều 5 về việc xử lý khối lượng khoáng sản đã khai thác trước khi được cấp phép cần được siết chặt hơn. Nếu không kiểm đếm chính xác sẽ rất khó xác định trữ lượng cũng như nghĩa vụ tài chính của nhà đầu tư. Vì vậy, cần quy định rõ cơ quan có thẩm quyền xác định khối lượng khoáng sản đã khai thác, cơ quan kết luận vi phạm và thời điểm xử lý vi phạm trước hay sau khi áp dụng cơ chế đặc thù, qua đó vừa bảo đảm yêu cầu pháp lý, vừa hạn chế rủi ro cho doanh nghiệp. Đối với vấn đề môi trường và chất lượng công trình, mặc dù dự thảo đã loại trừ chất thải nguy hại khỏi phạm vi xử lý vật liệu đổ thải, song nếu thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ vẫn có nguy cơ ảnh hưởng đến hệ sinh thái, tài nguyên du lịch và cảnh quan của Phú Quốc - những giá trị rất khó phục hồi nếu bị xâm hại. Do đó, cần bổ sung các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt. Riêng về chất lượng công trình, hiện vẫn có một số công trình được thi công trước khi hoàn thiện đầy đủ hồ sơ thiết kế và thẩm định. Vì vậy, cần quy định cơ chế kiểm định độc lập trước khi nghiệm thu nhằm bảo đảm an toàn khai thác, vận hành và tuổi thọ công trình tương đương với các dự án được thực hiện theo đúng trình tự, thủ tục thông thường. Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc (Đoàn TP. Hồ Chí Minh): Cần rõ trách nhiệm, minh bạch thủ tục và tăng cường kiểm soát

Đại biểu quốc hội Võ Ngọc Thanh Trúc (Đoàn TP. Hồ Chí Minh). Ảnh: Bích Hồng/Bnews/vnanet.vn

Để bảo đảm tính chặt chẽ, minh bạch và khả thi trong quá trình triển khai, theo tôi cần làm rõ quy định tại khoản 6 Điều 2. Dự thảo quy định đối với các dự án áp dụng chính sách tại khoản 4 Điều 4 và điểm b khoản 1 Điều 5 thì chủ đầu tư, nhà đầu tư "không phải nộp các văn bản, tài liệu này".

Tuy nhiên, dự thảo lại chưa xác định cụ thể "các văn bản, tài liệu này" gồm những loại nào và nếu được miễn nộp thì sẽ được thay thế bằng tài liệu gì. Vì vậy, đề nghị quy định rõ danh mục tài liệu được miễn, giá trị pháp lý của các tài liệu thay thế và trách nhiệm của cơ quan xác nhận để bảo đảm thống nhất trong áp dụng.

Đối với khoản 2 và khoản 3 Điều 4 về vị trí đổ thải tạm thời, đề nghị bổ sung 4 yêu cầu nhằm tăng cường quản lý môi trường. Cụ thể, phải công khai vị trí, ranh giới và sức chứa của từng khu vực đổ thải; thực hiện quan trắc và kiểm soát bụi, nước thải, nguy cơ sạt lở; xác định rõ thời hạn xử lý, hoàn trả mặt bằng sau khi kết thúc sử dụng; đồng thời yêu cầu chủ đầu tư bảo đảm kinh phí phục hồi môi trường.

Dự thảo cho phép tiếp tục thi công, bố trí vốn và giải ngân trong khi hoàn thiện thủ tục về đầu tư công, đối tác công tư và đầu tư. Tôi cơ bản đồng tình vì đây là nội dung cốt lõi của cơ chế đặc thù nhằm đẩy nhanh tiến độ dự án.

Tuy nhiên, cần quy định rõ việc nghiệm thu khối lượng, giải ngân và thanh toán chỉ được thực hiện đối với phần công việc đã được kiểm tra, xác nhận đầy đủ về khối lượng, chất lượng, đơn giá và tính hợp lý của chi phí; không chỉ dựa trên báo cáo của chủ đầu tư, nhà đầu tư hoặc nhà thầu thi công.

Cùng đó, dự thảo cho phép tiếp tục thi công theo hồ sơ thiết kế đã có và yêu cầu chủ đầu tư, nhà đầu tư cam kết bằng văn bản về an toàn kết cấu và khả năng chịu lực của công trình. Theo tôi, cam kết là cần nhưng chưa đủ. Đối với các kết cấu chính, công trình có yêu cầu cao về an toàn, phòng cháy, chữa cháy hoặc áp dụng công nghệ mới, cần quy định bắt buộc phải có thẩm tra, kiểm định độc lập trước khi chuyển sang giai đoạn thi công tiếp theo hoặc trước khi nghiệm thu. Về xác định giá trị đất đai và tài sản công tại điểm c khoản 2 Điều 10, dự thảo quy định giá trị quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư được xác định theo giá đất cụ thể tại thời điểm hồ sơ thiết kế cơ sở của dự án đối ứng được phê duyệt.

Tuy nhiên, cần làm rõ cơ chế xử lý trong trường hợp sau thời điểm này có sự thay đổi lớn về quy hoạch hoặc mục đích sử dụng đất dẫn đến biến động đáng kể về giá trị quỹ đất. Khi các yếu tố nền tảng thay đổi, cần thực hiện xác định lại giá đất trên cơ sở có tổ chức tư vấn độc lập, hội đồng thẩm định giá đất, dữ liệu so sánh minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Về thời hạn áp dụng cơ chế đặc thù tại Điều 13, dự thảo quy định Nghị quyết có hiệu lực trong 5 năm nhưng đồng thời cho phép các dự án chưa hoàn thành thủ tục tiếp tục áp dụng cho đến khi hoàn thành. Để tránh kéo dài cơ chế đặc thù một cách không có giới hạn, đề nghị quy định rõ rằng sau thời hạn 5 năm chỉ những hồ sơ đã được cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận và đang trong quá trình xử lý mới được tiếp tục áp dụng. Đối với các trường hợp được gia hạn, cần lập danh mục cụ thể, nêu rõ lý do, thời hạn xử lý và cơ quan chịu trách nhiệm. Dự thảo đang lấy tiêu chí "không vụ lợi" làm căn cứ chủ yếu để xem xét loại trừ hoặc miễn trách nhiệm, thậm chí không áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả. Theo tôi, quy định này cần được chặt chẽ hơn. Việc xem xét bảo vệ, loại trừ hoặc miễn trách nhiệm chỉ nên áp dụng khi người thực hiện đồng thời đáp ứng đầy đủ các điều kiện: thực hiện đúng thẩm quyền và đúng cơ chế của Nghị quyết; vì lợi ích chung, không vụ lợi; đã áp dụng đầy đủ các biện pháp cần thiết trong điều kiện thực tế; không cố ý vi phạm hoặc thiếu trách nhiệm nghiêm trọng; đồng thời chủ động báo cáo, công khai và chấp hành việc kiểm tra, giám sát của cơ quan có thẩm quyền. Đề nghị Ban soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo Nghị quyết theo hướng vừa tạo điều kiện đẩy nhanh tiến độ các dự án phục vụ APEC 2027, vừa bảo đảm tính minh bạch, an toàn pháp lý và hiệu quả quản lý nhà nước. Đại biểu Nguyễn Thanh Tùng (Đoàn TP Hồ Chí Minh): Cần hoàn thiện cơ chế để bảo đảm tiến độ các dự án APEC 2027

Đại biểu quốc hội Nguyễn Thanh Tùng (Đoàn TP Hồ Chí Minh). Ảnh: Bích Hồng/Bnews/vnanet.vn

Tôi đề nghị bổ sung thêm các dự án đối ứng chứ không chỉ bao gồm các dự án công trình phục vụ APEC vào nhóm đối tượng xem xét vì cũng là liên quan trực tiếp đến khả năng thực hiện tổng thể các nhiệm vụ của các chủ đầu tư, đơn vị thi công.

Tại Điều 4.2, đối với các chất thải xây dựng (trừ chất thải nguy hại phát sinh trong quá trình xây dựng của dự án công trình phục vụ hội nghị APEC và/hoặc dự kiến đổ thải vào các khu đất chưa phù hợp với quy hoạch đổ thải, xử lý chất thải) thì cơ quan có thẩm quyền rà soát, đánh giá, lựa chọn các vị trí tiếp nhận chất thải rắn xây dựng, tổ chức quản lý, giám sát hoạt động đổ thải bảo đảm không ảnh hưởng đến môi trường cảnh quan và đời sống của nhân dân khu vực lân cận.

Vậy trong thời gian đợi các cơ quan nhà nước lựa chọn vị trí chấp nhận đổ thải thì dự án có được triển khai tiếp hay không hay phải dừng. Trong Nghị quyết cũng nên có quy định thời gian cụ thể cho khoảng bao lâu từ ngày Nghị quyết này có hiệu lực. Ví dụ trong khoảng 30 ngày thì phải xác định các vị trí để tránh việc là phải chờ đợi thì cũng gây ảnh hưởng đến tiến độ. Hay tại Điều 10.2c, dự thảo Nghị quyết có quy định là giá trị quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư chỉ được xác định theo giá đất cụ thể và thời điểm xác định giá đất là thời điểm hồ sơ thiết kế cơ sở của dự án đối ứng được phê duyệt. Tuy nhiên, theo Nghị định số 257/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết về việc thực hiện dự án áp dụng loại hợp đồng Xây dựng - Chuyển giao (BT) thì thời điểm xác định giá đất là thời điểm xác định giao đất hoặc là cho thuê đất. Do đó, cần quy định rõ là về cách thức áp dụng để tránh việc chồng chéo hoặc quy định khác nhau giữa các luật. Hiện nay, Ủy ban Quốc gia APEC 2027 hiện chưa có chức năng nhiệm vụ về việc xử lý đối với việc thẩm quyền phê duyệt các quy hoạch, đầu tư, cấp phép xây dựng hay là tác động môi trường, giải phóng mặt bằng. Tôi đề xuất có thể thành lập một Ủy ban đặc biệt về đầu tư công trình APEC như ở một số nước khác khi thực hiện công trình cần tiến độ gấp thì tập trung tại một đầu mối xử lý thì sẽ tốt hơn.