Không gian sáng tạo mới từ các di tích

Di tích sống động nhờ sáng tạo

Không gian di tích 48 Hàng Ngang, nơi Bác Hồ viết bản Tuyên ngôn Độc lập, là ví dụ tiêu biểu về việc việc ứng dụng công nghệ và tương tác. Bên cạnh hệ thống hiện vật gốc được bảo tồn nguyên trạng, di tích được bổ sung các công nghệ trưng bày hiện đại như mapping để tái hiện bối cảnh căn phòng: VR tái dựng không gian 3D của mùa thu 1945, hologram trình chiếu tư liệu và bản thảo.

Nhờ sự hỗ trợ của dữ liệu số và mô phỏng ánh sáng, âm thanh, những câu chuyện lịch sử trở nên cụ thể, trực quan hơn, tạo nên trải nghiệm nhiều chiều cho người xem, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Chị Nguyễn Thu Hiền, thuyết minh viên di tích 48 Hàng Ngang, chia sẻ: "Tại văn phòng nhỏ này, trong những ngày tháng 8/1945 đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tập trung tất cả tâm lực, trí tuệ bản lĩnh một vị lãnh tụ để viết bản Tuyên ngôn Độc lập tại chiếc bàn tròn này. Và ngày hôm nay, chiếc bàn tròn kỷ niệm thì vẫn còn ở nơi này, như vẫn còn vương hơi ấm của Người."

Không gian trải nghiệm số Hoàng thành Thăng Long được xây dựng nhằm đưa di sản đến gần hơn với công chúng, thông qua các hình thức tiếp cận trực quan, sinh động. Đây cũng là hoạt động nhằm tạo ra phương thức tiếp cận di sản mới mẻ, gia tăng sự tương tác giữa người xem với không gian di tích, góp phần nâng cao chất lượng trải nghiệm; góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch văn hóa của Thủ đô, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của du khách trong nước và quốc tế.

Lấy cảm hứng từ những dấu ấn tiêu biểu của triều đại nhà Lý - triều đại khai sáng Thăng Long. Trải nghiệm số tái hiện một giai đoạn lịch sử huy hoàng, nơi đặt nền móng cho bản sắc văn hóa và tâm linh của dân tộc. Điểm nhấn là màn trình chiếu 3D mapping quy mô lớn lấy bối cảnh di tích Đoan Môn. Xuyên suốt chương trình, những lát cắt lịch sử như “Thiên mệnh rồng bay”, “Hộ quốc an dân” hay “Dấu ấn di sản triều Lý” được thể hiện sống động qua sự kết hợp giữa âm thanh, ánh sáng và không gian kiến trúc thực cảnh, vượt xa các định dạng phim tư liệu truyền thống. Biến hành trình tham quan từ “xem” sang “trải nghiệm”, từ thụ động sang khám phá chủ động.

Tại không gian công cộng trung tâm, Chiếu sáng Nghệ thuật Tháp Rùa cho thấy hiệu quả của việc ứng dụng sáng tạo để “kích hoạt” cảnh quan đô thị của Thủ đô. Hệ thống ánh sáng được lập trình như một ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, với nhịp chuyển động chậm mô phỏng nhịp thở của mặt hồ. Các lớp sáng được tính toán để tôn lên màu rêu phong của Tháp Rùa, giữ trọn sắc đỏ cầu Thê Húc và tận dụng độ phản chiếu của mặt nước nhằm mở rộng chiều sâu không gian. Nhờ cách tiếp cận này, Hồ Gươm về đêm trở nên sinh động hơn, gợi lên hình ảnh một Hà Nội thân thiện, sáng tạo và giàu bản sắc.

Chị Connie Shrjeves, du khách Anh, bày tỏ: “Tôi thấy nơi đây thực sự rất đẹp. Ánh sáng được thiết kế ấn tượng, làm cho khung cảnh quanh hồ trở nên rực rỡ và cuốn hút hơn. Đây là một trải nghiệm đáng nhớ trong chuyến đi của chúng tôi.”

Từ ngôi nhà lịch sử 48 Hàng Ngang đến Hoàng thành Thăng Long và các không gian công cộng như Hồ Gươm, có thể thấy Hà Nội đang từng bước hình thành một mô hình mới: làm cho di tích sống động nhờ công nghệ. Đây cũng là cách Hà Nội khẳng định vị thế một đô thị sáng tạo, nơi quá khứ được gìn giữ, hiện tại được làm mới và tương lai được xây dựng trên nền tảng văn hóa bền vững.

Đồng thời, các chương trình này cũng góp phần triển khai hiệu quả Chiến lược chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa của thành phố đến năm 2030, khuyến khích đổi mới sáng tạo gắn với bảo tồn, và đưa di sản trở thành nguồn lực quan trọng cho sự phát triển Thủ đô.

Không gian sáng tạo cho phát triển

Không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử, nhiều di tích tại Hà Nội đang từng bước chuyển mình, trở thành những không gian sáng tạo sống động. Tại đây, di sản không còn được tiếp cận theo cách truyền thống, mà được kể lại bằng ngôn ngữ của trải nghiệm, công nghệ và nghệ thuật đương đại.

Tại không gian sáng tạo Hồ Văn, những giá trị truyền thống được làm mới thông qua các hoạt động trải nghiệm như thủ công mỹ nghệ, trình diễn nghệ thuật dân gian. Mỗi hoạt động là một cách kể chuyện khác nhau, giúp di tích trở nên dễ tiếp cận hơn, đặc biệt với giới trẻ.

Không gian sáng tạo cũng đang mở ra cơ hội hồi sinh cho các loại hình nghệ thuật dân gian. Phường rối cạn Tế Tiêu - một di sản độc đáo của Hà Nội đã tìm được cách tiếp cận mới với công chúng ngay trong lòng di tích.

Với du khách quốc tế, di sản truyền thống khi kết hợp cùng công nghệ hiện đại đã tạo nên những trải nghiệm mới mẻ. Ánh sáng, âm thanh, hình ảnh và các hoạt động tương tác như viết thư pháp bằng thực tế ảo hay trình chiếu 3D Mapping giúp văn hóa Việt Nam được cảm nhận một cách sinh động và dễ tiếp cận hơn.

Khi di tích trở thành không gian sáng tạo, giá trị không chỉ dừng lại ở bảo tồn. Lượng khách tăng, thời gian lưu trú kéo dài hơn, chi tiêu nhiều hơn, tạo thêm động lực cho du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa như thiết kế, biểu diễn, truyền thông, công nghệ. Tuy nhiên, sáng tạo tại di tích luôn đi kèm với yêu cầu chặt chẽ về bảo tồn và tôn trọng giá trị gốc.

TS. Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, cho biết: "Khi chúng tôi tổ chức những hoạt động sáng tạo, hoạt động văn hóa tại di tích như vậy thì đã tạo nên một sức sống mới cho di tích và những người được hưởng lợi trước hết là những khách tham quan giá trị văn hóa của di tích. Đặc biệt những giá trị văn hóa phi vật thể đã được tái hiện, đã được hiện thực thông qua những hoạt động, những sản phẩm văn hóa thì chính người dân được hưởng thụ, được tiếp cận với những giá trị văn hóa đó trong một không gian của di sản."

Không gian sáng tạo từ di tích đang mở ra một cách tiếp cận mới cho Hà Nội - nơi di sản không chỉ được gìn giữ, mà còn tiếp tục trong đời sống đương đại. Điều quan trọng nhất là đưa di sản trở lại với cộng đồng, để người dân Thủ đô được thụ hưởng, tự hào và tiếp nối những giá trị văn hóa của Thăng Long - Hà Nội.

Các thành phố trên thế giới làm mới di sản

Nhiều thành phố trên thế giới đang thổi luồng sinh khí mới vào di sản bằng công nghệ số và nghệ thuật đương đại. Ánh sáng, trình chiếu 3D và trải nghiệm nhập vai đang biến các không gian lịch sử thành điểm đến hấp dẫn, đặc biệt với giới trẻ.

Paris - thành phố của những công trình lịch sử nổi tiếng đã mang tới cho những người yêu mến thành phố các trải nghiệm mới về khám phá di sản. Trước sự thay đổi trong thị hiếu du lịch, đặc biệt của giới trẻ, thủ đô nước Pháp không chỉ quan tâm tới việc bảo tồn quá khứ mà còn biến di sản thành những không gian trải nghiệm số sống động.

Một trong những dự án số hóa tiểu biểu là Nhà thờ Đức Bà Paris, do chính phủ Pháp phối hợp với Microsoft thực hiện. Bản sao kỹ thuật số của công trình Gothic hơn 800 năm tuổi ngoài việc phục vụ việc bảo tồn kiến trúc cổ sau vụ hỏa hoạn năm 2019 còn mở ra trải nghiệm tham quan ảo. Với thế hệ lớn lên cùng màn hình, Notre-Dame giờ đây không chỉ hiện diện trong sách lịch sử, mà có thể được khám phá từng chi tiết kiến trúc qua hình ảnh 3D, âm thanh và mô phỏng trực quan.

Tại bảo tàng Louvre, công nghệ thực tế ảo và thực tế tăng cường cũng đang mang tới sự thay đổi trong cách tiếp cận nghệ thuật. Du khách có thể “bước vào” không gian ảo của bức họa Mona Lisa hay dùng điện thoại để quan sát các hiện vật cổ dưới góc nhìn hoàn toàn mới, thay vì chỉ đứng nhìn qua lớp kính trưng bày.

Không gian số cũng lan tỏa ra ngoài bảo tàng. Các tour tham quan ứng dụng AR cho phép du khách khám phá Paris xưa cũ ngay trên những con phố hiện đại. Không cần đến rạp chiếu phim; giờ đây, các chuyến tham quan này có thể diễn ra ngoài trời và du khách chỉ cần đeo kính thực tế ảo để du hành xuyên thời gian, từ Cung điện Versailles đến những bức tường thành Carcassonne. Những trải nghiệm này thực sự rất hấp dẫn đối với các bạn trẻ.

Một công trình nổi tiếng khác là Vương cung Thánh Đường Thánh Phero, tại Vatican, nơi mỗi ngày đón khoảng 40.000 - 50.000 du khách tới tham quan cũng đã áp dụng công nghệ để đáp ứng nhu cầu trải nghiệm mới. Phối hợp với Microsoft và công ty Iconem, Vatican đã ra mắt bản sao kỹ thuật số tương tác của công trình 400 năm tuổi này cùng các tour tham quan ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Với nhiều bạn trẻ, đặc biệt là những người ở xa châu Âu, việc “bước vào” một công trình tôn giáo nổi tiếng thế giới thông qua nền tảng số không chỉ thuận tiện, mà còn tạo cảm giác chủ động khám phá, thay vì chỉ theo lộ trình tham quan cố định.

Một di sản cổ đại của Italy cũng đang thu hút đông đảo người trẻ nhờ cách kể chuyện khác biệt. Thành phố La Mã cổ đại Pompeii - nơi từng bị hủy diệt bởi vụ phun trào núi lửa Vesuvius vào năm 79 sau Công nguyên đã được tái hiện lại trong triển lãm mang tên “Những ngày cuối cùng của Pompeii” mang đến một trải nghiệm nhập vai độc đáo, kết hợp mô phỏng 360 độ và công nghệ thực tế ảo.

Đeo kính VR, người xem có thể “đi bộ” qua những con phố cổ của thành phố Pompeii ngay trước khi thảm họa xảy ra. Họ có thể khám phá Biệt thự Bí ẩn (Villa dei Misteri) - một trong những biệt thự ngoại ô được bảo tồn tốt nhất của thành phố cổ. Họ được hòa mình vào cuộc sống thường nhật của người dân như đang được đi dạo trong thành phố khi dạo qua khu nhà bếp hay phòng thờ.

Nhiều thành phố khác của châu Á cũng đang tìm cách đưa di sản lịch sử đến gần hơn với công chúng trẻ bằng nghệ thuật trình diễn và công nghệ số. Những bức tường đá cổ xưa, từng nhuốm màu thời gian, nay trở thành phông nền cho ánh sáng, âm nhạc và trải nghiệm nhập vai.

Tại thủ đô Amman của Jordan, Lễ hội Ánh sáng Amman đã mang đến một hình ảnh khác cho thành cổ Jabal al-Qalaa khi công trình này được thắp sáng bằng các màn trình chiếu 3D và laser. Những hình ảnh kỹ thuật số chuyển động phủ lên các bức tường cổ của khu phức hợp cung điện Umayyad, kết hợp cùng âm nhạc, tạo nên một không gian vừa cổ kính vừa hiện đại.

Theo ban quản lý di tích, mục tiêu của lễ hội là “hồi sinh di sản Jordan bằng cách kết hợp khảo cổ học với nghệ thuật và công nghệ”, mang lại trải nghiệm mới mẻ cho cả người dân địa phương lẫn du khách.

Với giới trẻ, đây không chỉ là một địa điểm lịch sử, mà là một không gian sáng tạo, nơi họ có thể tương tác, ghi hình và chia sẻ trên các nền tảng số.

Tại Seoul (Hàn Quốc), cung điện Changgyeonggung thế kỷ 15 cũng được khoác lên mình “tấm áo mới” bằng nghệ thuật ánh sáng. Các tác phẩm trình chiếu hiện đại biến không gian cung điện về đêm thành một bức tranh kỹ thuật số sống động, lấy hoa sen, biểu tượng của sự thanh khiết và bình yên trong văn hóa Hàn Quốc làm họa tiết trung tâm.

Những bông sen kỹ thuật số nở rộ trên tường cung điện, rồng uốn lượn dưới tán hoa anh đào, tất cả hòa cùng âm nhạc truyền thống, tạo nên một không gian lung linh huyền ảo. Du khách, phần lớn là người trẻ, say mê ghi lại khoảnh khắc và chia sẻ cảm xúc về sự kết hợp tinh tế giữa thiên nhiên, di sản và công nghệ.

Ngoài những màn trình diễn ánh sáng, chương trình còn bao gồm các buổi biểu diễn truyền thống và các tuyến tham quan được chiếu sáng nghệ thuật, giúp du khách khám phá cung điện về đêm theo một cách hoàn toàn khác. Khi di sản được số hóa, quá khứ không còn nằm yên trong những bức tường cổ kính, mà tiếp tục sống trong trí tưởng tượng, sự tò mò và nhu cầu khám phá của thế hệ trẻ.

Phan Hằng