Không vào đại học, còn những hướng đi nào?

Một phần nguyên nhân đến từ quy định tuyển sinh, khi nhiều ngành yêu cầu thí sinh đạt tối thiểu 15 điểm ở 3 môn thuộc tổ hợp xét tuyển mới đủ điều kiện đăng ký. Tuy nhiên, theo ông Phạm Thái Sơn, Giám đốc tuyển sinh trường Đại học Công Thương TP.Hồ Chí Minh, điểm số không phải là yếu tố quyết định. Nhiều thí sinh chủ động lựa chọn học cao đẳng, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia thị trường lao động sớm thay vì vào đại học. Bên cạnh đó, chi phí học tập cũng trở thành yếu tố được cân nhắc nhiều hơn. Người học và gia đình không chỉ tính đến học phí mà còn cả chi phí sinh hoạt và khoảng thời gian đầu tư trước khi có thu nhập, từ đó lựa chọn lộ trình phù hợp với điều kiện tài chính và triển vọng nghề nghiệp.

Ông Sơn cho rằng, sự thay đổi đáng chú ý chính là cách người học nhìn nhận con đường lập nghiệp. Nếu trước đây mục tiêu phổ biến là vào đại học, thì nay nhiều gia đình ưu tiên lựa chọn lộ trình giúp người học sớm có nghề, có việc làm và thu nhập. Vì vậy, không ít thí sinh chọn học cao đẳng hoặc giáo dục nghề nghiệp để sớm tham gia thị trường lao động, sau đó tiếp tục học liên thông hoặc nâng cao trình độ khi có điều kiện.

Xu hướng này cũng góp phần đưa giáo dục nghề nghiệp trở thành lựa chọn ngày càng hấp dẫn. Năm 2025, cả nước tuyển khoảng 430.000 người học trình độ cao đẳng, trung cấp. Hơn 85% cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã hợp tác với trên 7.200 doanh nghiệp; hơn 310.000 lượt học sinh, sinh viên được tiếp nhận thực tập và trên 85% có việc làm ngay sau tốt nghiệp thông qua kênh hợp tác với doanh nghiệp.

Không chỉ tiếp nhận thực tập, doanh nghiệp còn tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo. Tại Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, năm học 2026-2027 có khoảng 1.250 chỉ tiêu được đào tạo theo hình thức “đặt hàng” của doanh nghiệp ở nhiều ngành kỹ thuật, công nghệ. Doanh nghiệp tham gia từ khâu tuyển chọn đầu vào đến xây dựng chương trình đào tạo, qua đó gắn đào tạo với nhu cầu nhân lực thực tế.

Khi đại học không còn là lựa chọn mặc định

Cách làm này cho thấy liên kết giữa trường nghề và doanh nghiệp đang đi xa hơn mô hình thực tập cuối khóa. Khi nhu cầu về vị trí việc làm và kỹ năng nghề được đưa vào quá trình đào tạo, sinh viên có điều kiện tiếp xúc sớm với môi trường sản xuất, làm quen với yêu cầu công việc và tích lũy kinh nghiệm trước khi tốt nghiệp. Đây cũng là một trong những lợi thế của giáo dục nghề nghiệp khi người học ngày càng quan tâm không chỉ đến bằng cấp, mà còn đến khả năng tìm việc và thích ứng với công việc sau đào tạo.

Tuy nhiên, để những lợi thế về thực hành và khả năng kết nối việc làm thực sự tạo sức hút đối với người học, bài toán còn nằm ở công tác hướng nghiệp và phân luồng, nhất là khi đại học không còn được xem là con đường duy nhất để người trẻ bước vào thị trường lao động. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy giáo dục nghề nghiệp có thể trở thành một hướng đi phổ biến khi được gắn chặt với thị trường lao động. Tại Đức, hệ thống đào tạo nghề kép kết hợp học tại trường với đào tạo trực tiếp tại doanh nghiệp; khoảng một nửa học sinh sau khi rời trường phổ thông lựa chọn hình thức này. Hàn Quốc cũng phát triển hệ thống trường Meister với chương trình đào tạo gắn với nhu cầu của từng ngành công nghiệp và sự tham gia của doanh nghiệp.

Ở Việt Nam, hướng nghiệp và phân luồng cũng đang được đặt theo hướng giúp học sinh lựa chọn dựa trên năng lực, sở thích và triển vọng nghề nghiệp thay vì chỉ căn cứ vào điểm thi. Theo Thông tư 16/2026/TT-BGDĐT, nội dung hướng nghiệp trong trường phổ thông phải cung cấp cho học sinh thông tin về ngành nghề, điều kiện đào tạo, cơ hội việc làm và xu hướng thị trường lao động; đồng thời hỗ trợ các em đánh giá năng lực, sở thích và trải nghiệm môi trường nghề nghiệp. Các trường phổ thông cũng được yêu cầu phối hợp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đại học và doanh nghiệp trong hoạt động hướng nghiệp, trải nghiệm nghề và tư vấn lộ trình sau tốt nghiệp.

Như vậy, phân luồng không đơn thuần là hướng những học sinh không vào đại học sang học nghề, mà cần giúp người học có đủ thông tin để lựa chọn lộ trình phù hợp ngay từ đầu. Khi học sinh hiểu rõ yêu cầu của từng nghề, thời gian và chi phí đào tạo cũng như cơ hội việc làm, cao đẳng và trung cấp mới có thể được cân nhắc như những lựa chọn nghề nghiệp thực sự, thay vì phương án thay thế sau khi không trúng tuyển đại học.