Khu vực nào ảnh hưởng mạnh nhất khi El Nino gia tăng?

El Nino đang hình thành nhanh hơn dự kiến

Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) mới lên tiếng cảnh báo hiện tượng El Nino có khả năng sớm quay trở lại trong năm 2026, khiến nhiều khu vực tại châu Á đối mặt với thời tiết cực đoan nhiều hơn. Đại diện WMO cho biết: "Hiện tượng El Nino đang phát triển và sẽ ảnh hưởng đến nhiệt độ và lượng mưa toàn cầu".

El Nino là hiện tượng khí hậu tự nhiên làm ấm nhiệt độ bề mặt ở vùng trung tâm và phía Đông xích đạo Thái Bình Dương, dẫn đến những thay đổi về gió, áp suất và lượng mưa trên toàn thế giới, từ đó gây ra nhiều hình thái thời tiết cực đoan như nắng nóng, hạn hán, cháy rừng, mưa lớn và lũ lụt tại nhiều khu vực trên thế giới. Hình thái thời tiết này thường xảy ra sau mỗi 2 - 7 năm và kéo dài khoảng 9 - 12 tháng.

Dự báo El Nino sẽ chi phối hình thế thời tiết từ nay đến cuối năm.

Theo WMO, hiện tượng El Nino đang hình thành nhanh hơn dự kiến tại khu vực Thái Bình Dương, đồng thời khả năng xuất hiện một đợt El Nino cực mạnh - còn được gọi là "Super El Nino" - vào cuối năm 2026 đang gia tăng đáng kể. Diễn biến này được cho là có thể kéo theo hàng loạt tác động thời tiết cực đoan trên phạm vi toàn cầu.

Theo PGS.TS Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, xu hướng xuất hiện một đợt El Nino mạnh tương đương, thậm chí mạnh hơn giai đoạn 2015-2016 đang ngày càng rõ nét.

Đối với thế giới, El Nino xuất hiện sẽ làm thay đổi các hình thái thời tiết trên toàn cầu, nhiều mưa hơn ở một số nơi, trong khi những nơi khác có thể không có mưa hoặc mưa rất ít. Trong thời kỳ El Nino, tình trạng thiếu hụt mưa phổ biến sẽ xuất hiện tại các quốc gia Đông Nam Châu Á, Ấn Độ và cả khu vực Châu Úc. El Nino cũng làm cho nhiệt độ có xu hướng tăng cao, như tại Ấn Độ, Đông Nam Châu Á, bờ Đông Châu Úc, phía Nam Châu Phi, bờ Đông Bắc Mỹ.

Việt Nam vốn là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề của thiên tai và biến đổi khí hậu. Điều đáng lo ngại hiện nay là nhiều trị số cực đoan như lượng mưa trong một giờ, trong 24 giờ; nhiệt độ cực đại trong ngày; hay mực nước lũ trên các sông đều có xu hướng vượt xa các trị số lịch sử từng ghi nhận.

Có thể thấy rõ qua các đợt nắng nóng những năm gần đây. Nhiều trạm quan trắc khí tượng ở Bắc Bộ và Trung Bộ ghi nhận nhiệt độ cao, vượt 40 độ C, thậm chí lên tới 43-44 độ C. Không chỉ gay gắt hơn, các đợt nắng nóng còn kéo dài hơn, ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống người dân.

Bên cạnh đó, các trận mưa lũ lớn cũng xuất hiện với tần suất và cường độ ngày càng đáng lo ngại. Năm 2020, miền Trung hứng chịu chuỗi mưa lũ kéo dài với cường độ rất lớn. Chúng tôi đã phải trực dự báo liên tục suốt 46 ngày đêm, lũ chồng lũ, bão chồng bão. Đến năm 2024, bão Yagi xuất hiện với cường độ rất mạnh. Đối chiếu với các dữ liệu, có thể xem là một trong những cơn bão mạnh trong nhiều thập kỷ qua. Không chỉ gây gió mạnh, mà hoàn lưu bão còn gây ra đợt mưa rất lớn, dẫn đến lũ trên hầu hết các sông ở Bắc Bộ, gây lũ quét, sạt lở đất và ngập lụt nghiêm trọng tại nhiều địa phương.

Cũng theo ông Khiêm, chúng ta cứ nghĩ năm 2024 đã chịu những hiện tượng thiên tai cực đoan lắm rồi nhưng năm 2025 chúng ta tiếp tục chứng kiến siêu bão và các đợt mưa lũ cực đoan xuất hiện ở miền Trung và miền Bắc. Điều đó cho thấy các hiện tượng thiên tai cực đoan không còn là những sự kiện hiếm gặp mà đang xuất hiện thường xuyên hơn.

Người dân ở các thành phố lớn cảm nhận rõ hơn tác động của El Nino

Theo PGS.TS Vũ Thanh Hằng, Khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), Đối với Việt Nam, tác động mà người dân có thể cảm nhận rõ nhất trong thời gian tới nếu El Nino hình thành là sự gia tăng các đợt nắng nóng kéo dài, nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm và nguy cơ hạn hán, thiếu nước tại một số khu vực, PGS.TS Vũ Thanh Hằng cho biết.

Theo bà Hằng đối với các đô thị lớn, người dân có thể cảm nhận rõ hơn hiện tượng nắng nóng cực đoan do sự kết hợp giữa nhiệt độ cao và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng El Nino chỉ là một trong những yếu tố tác động đến thời tiết và khí hậu. Mức độ ảnh hưởng cụ thể tại Việt Nam còn phụ thuộc vào cường độ của El Nino cũng như sự tương tác với các hình thế thời tiết khác trong từng thời kỳ.

PGS.TS Mai Văn Khiêm cho biết, những năm El Nino mạnh, hầu hết các vùng trên cả nước, nhiệt độ trung bình các tháng có xu thế cao hơn bình thường; nắng nóng nhiều hơn và gay gắt hơn; khả năng xuất hiện nhiều kỷ lục về nhiệt độ cao nhất tuyệt đối.

Đồng thời, El Nino thường gây thâm hụt lượng mưa ở đa phần diện tích cả nước với mức phổ biến từ 25-50%, không chỉ ở Việt Nam mà còn ở phần thượng nguồn các sông xuyên biên giới như sông Hồng, sông Mê Công, sông Đà, đặt ra yêu cầu cấp bách về ứng phó.

Nghiêm trọng nhất là những năm El Nino thường gây ra tình trạng xâm nhập mặn khốc liệt, ảnh hưởng rất lớn đến sinh hoạt và sản xuất của người dân, nhất là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nơi dễ chịu tổn thương nhất do biến đổi khí hậu.

Có thể lấy ví dụ điển hình là các năm 2015-2016 và năm 2019-2020, khi El Nino có cường độ rất mạnh, nước ta đã hứng chịu hạn hán, xâm nhập mặn khốc liệt.

Hai đợt hạn mặn vào những giai đoạn trên tại Đồng bằng sông Cửu Long được xem là nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ khi các dòng sông, kênh ngòi cạn kiệt nước, xâm nhập mặn vào sâu tới 90–100 km. Hàng trăm nghìn ha lúa bị thiệt hại, tình trạng thiếu nước ngọt sinh hoạt và sản xuất trầm trọng ở nhiều nơi, đặt ĐBCSL vào những thách thức chưa từng có về an ninh nguồn nước.

"Tuy nhiên, chúng tôi cũng lưu ý, El Nino có tính biến động rất mạnh, mặc dù tổng lượng mưa có thể thiếu hụt nhưng lại hay xuất hiện các trận mưa lớn kỷ lục thời đoạn ngắn trong một ngày hoặc vài giờ đồng hồ. Ngoài ra, dự báo bão có thể không xuất hiện nhiều, nhưng gây nguy cơ xuất hiện cơn bão bất thường, cả về cường độ và hướng đi", ông Khiêm nói.

Vì vậy, ngay trong những năm El Nino mạnh vẫn xuất hiện những kỷ lục về lượng mưa lớn nhất trong 24h, điển hình như năm 2015, tại Quảng Ninh lại xuất hiện mưa lớn lịch sử vào cuối tháng 7.

Hay trong năm 2002, dù El Nino chi phối nhưng mưa lớn vẫn xuất hiện và gây lũ lớn trên các khu vực như lũ lớn trên BĐ3 vào tháng 7 đầu tháng 8 trên sông Hồng Thái Bình hay lũ lớn Trung Bộ cuối tháng 9, trong đó có xuất hiện lũ lịch sử thượng nguồn sông Cả (Hà Tĩnh). Cũng trong năm này, Nam Bộ đã xuất hiện lũ lớn kéo dài ở đồng bằng sông Cửu Long.

Một ví dụ khác là năm 2009, xuất hiện cơn bão số 9 (Ketsana) đi vào địa phận các tỉnh Quảng Nam - Quảng Ngãi gây ra đợt lũ lịch sử vào cuối tháng 9. Đỉnh lũ năm 2009, tại các sông chính từ Quảng Bình đến Phú Yên cũ đều vượt báo động 3. Ngập lụt nghiêm trọng xuất hiện từ Quảng Bình (nay là Quảng Trị) đến Khánh Hòa và Kon Tum. Vì vậy, việc theo dõi liên tục các bản tin dự báo, cảnh báo thiên tai, thời tiết là rất quan trọng.

PGS.TS Mai Văn Khiêm nhận định, nông nghiệp là ngành sẽ chịu tác động mạnh nhất khi xảy ra El Nino mạnh. Thực tế những năm qua cho thấy, vào các chu kỳ El Nino mạnh, nguy cơ cao xảy ra khô hạn cục bộ, hoặc diện rộng ở những nơi có nhu cầu dùng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt, dẫn đến tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước nghiêm trọng.

Việt Nam có những vùng nhạy cảm với El Nino gồm, Tây Nguyên, ĐBSCL và miền Trung. Tại Tây Nguyên, khi thiếu hụt lượng mưa, sẽ tụt giảm mạch nước ngầm, người dân sẽ khó khăn trong tưới cây, chăm gia súc, gia cầm cũng như nước sinh hoạt. Vì vậy, chúng ta phải có kế hoạch dự phòng nguồn nước dự trữ.

ĐBSCL có thể phải đối diện với tính chất khốc liệt hơn khi chịu tác động đồng thời của thiên tai và sự phụ thuộc vào hoạt động của các hồ chứa phía thượng nguồn sông Mê Kông.