Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số: Một bản thiết kế chung cho chuyển đổi số

Bà Mai Thùy Ngân, Giám đốc Trung tâm Công nghệ - Chính phủ số, Cục Chuyển đổi số Quốc gia (Bộ KH&CN) - Ảnh: chinhphu.vn/Thu Giang

Không thể hình thành quốc gia số từ những hệ thống rời rạc

Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1425/QĐ-TTg về khung kiến trúc tổng thể quốc gia số (phiên bản 1.0).

Trao đổi về ý nghĩa của Khung kiến trúc, bà Mai Thùy Ngân, Giám đốc Trung tâm Công nghệ - Chính phủ số, Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ KH&CN) nhấn mạnh đây là khung kiến trúc ở cấp quốc gia, làm chuẩn chung để các cơ quan trong hệ thống chính trị sẽ xây dựng, cập nhật khung kiến trúc của mình.

"Mỗi cơ quan vẫn có một khung riêng phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền, nhưng các khung này sẽ cùng phải tuân thủ theo một cấu trúc, nguyên tắc và yêu cầu liên thông chung", bà Mai Thùy Ngân cho hay.

Theo bà Mai Thùy Ngân, có thể hình dung Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số như một bản thiết kế tổng thể, xác định các lớp, thành phần, nguyên tắc và mối liên kết giữa các thành phần.

Sự cần thiết của một bản thiết kế chung xuất phát từ thực tế quốc gia số không thể hình thành bằng phép cộng của nhiều hệ thống rời rạc. Nếu mỗi cơ quan đầu tư, xây dựng hệ thống theo cách riêng, có thể phát sinh đầu tư phân tán, trùng lặp nền tảng, cơ sở dữ liệu và khó kế thừa.

Dữ liệu cũng có nguy cơ thiếu liền mạch, gây khó khăn cho kết nối, chia sẻ. Khi thông tin chưa được khai thác thống nhất, người dân, doanh nghiệp có thể phải cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Bên cạnh đó, hiệu quả chuyển đổi số khó được đo lường chính xác nếu việc đánh giá vẫn phụ thuộc nhiều vào tổng hợp báo cáo thủ công thay vì dữ liệu được tạo ra trực tiếp từ quá trình vận hành hệ thống.

Vì vậy, Khung kiến trúc tạo ra các nguyên tắc chung để các cơ quan cùng thiết kế, đầu tư, kết nối, chia sẻ và vận hành, hình thành một “ngôn ngữ chung” về kiến trúc thay vì mỗi nơi một hệ thống.

Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số được xây dựng trên nền tảng Nghị quyết số 57-NQ/TW, Quy định số 05-QĐ/BCĐTW và hệ thống pháp luật về chuyển đổi số, dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng.

Cùng với đó là các khung, tiêu chí liên quan như Khung kiến trúc dữ liệu quốc gia, khung quản trị, quản lý dữ liệu quốc gia, từ điển dữ liệu dùng chung và danh mục nền tảng số dùng chung quốc gia.

Theo đó, các cơ quan Đảng, Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, bộ, ngành, địa phương và các tổ chức liên quan sẽ xây dựng kiến trúc riêng theo chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền. Các khung này không bị gộp thành một khung duy nhất, mà cùng tuân thủ cấu trúc gồm 4 lớp: hạ tầng số và an ninh mạng; dữ liệu và nền tảng lõi; ứng dụng và nghiệp vụ dùng chung; kênh tương tác và đo lường hiệu quả.

Xuyên suốt 4 lớp là 4 thành phần gồm quản trị, điều phối và giám sát; tiêu chuẩn, quy chuẩn và yêu cầu kỹ thuật chung; ưu tiên ứng dụng AI (AI First); lấy dữ liệu làm trung tâm (Data-Centric).

Cấu trúc chung vừa phản ánh đặc thù của từng cơ quan, vừa bảo đảm khả năng đối chiếu, kết nối, chia sẻ, liên thông và sử dụng chung trên phạm vi quốc gia.

Ưu tiên dùng chung, hạn chế hệ thống cục bộ

Một điểm mới quan trọng của Quyết định 1425/QĐ-TTg là thiết lập chuẩn kiến trúc chung ở cấp quốc gia và nguyên tắc đầu tư ưu tiên sử dụng chung.

Nếu đã có thành phần dùng chung ở cấp quốc gia hoặc cấp tỉnh, các cơ quan, tổ chức phải ưu tiên sử dụng trước khi xem xét đầu tư mới. Chỉ đầu tư xây dựng mới khi chưa có thành phần dùng chung hoặc thành phần hiện có không đáp ứng yêu cầu về quản lý, kỹ thuật, an ninh mạng hoặc yêu cầu đặc thù theo pháp luật.

Tinh thần cốt lõi là “xây dựng một lần, sử dụng nhiều lần”, qua đó hạn chế hình thành các hệ thống cục bộ, khép kín và giảm đầu tư trùng lặp.

Các dự án chuyển đổi số cũng cần được đặt trong tổng thể các nền tảng, dữ liệu và hệ thống hiện có để xác định khả năng kế thừa, sử dụng chung và kết nối. Những hệ thống đang vận hành hiệu quả được ưu tiên kế thừa; chỉ hợp nhất, nâng cấp hoặc thay thế khi thực sự cần thiết.

Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số đặt dữ liệu ở vị trí trung tâm, xác định dữ liệu là tài sản chiến lược và nền tảng cho quản trị, vận hành, cung cấp dịch vụ và ra quyết định. Dữ liệu phải bảo đảm đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và dùng chung.

Cùng với đó, các cơ quan được định hướng ưu tiên xem xét ứng dụng AI trong những quy trình phù hợp để phân tích, dự báo và tự động hóa.

Tuy nhiên, AI không thay thế trách nhiệm của con người. Đối với các quyết định ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, AI chỉ có tính chất hỗ trợ; cơ quan và người có thẩm quyền vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm và đưa ra quyết định cuối cùng.

Ngoài ra, Quyết định 1425/QĐ-TTg đưa yêu cầu tuân thủ kiến trúc vào toàn bộ vòng đời dự án, từ lập, thẩm định, phê duyệt đến đầu tư, nâng cấp và vận hành. Trong vòng 6 tháng kể từ khi Khung được ban hành, các cơ quan, tổ chức phải hoàn thành việc xây dựng mới hoặc cập nhật Khung kiến trúc số của mình.

Theo bà Mai Thùy Ngân, Quyết định số 1425/QĐ-TTg không chỉ đưa ra một sơ đồ kỹ thuật mà quan trọng hơn là thiết lập khuôn khổ quản trị chung để các thành phần số trên phạm vi toàn quốc được đầu tư đúng hướng, kết nối, chia sẻ, sử dụng chung, vận hành an toàn và tạo ra kết quả thực chất cho người dân, doanh nghiệp.