Khuyến nghị chứng khoán – Bài 1: Có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý

Thông điệp gần đây của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước mang một chiều sâu thông tin hơn rất nhiều so với một lời nhắc kỹ thuật về việc không được tư vấn đầu tư khi chưa có giấy phép. Ngày 17-4-2026, cơ quan này cho biết trên các nền tảng mạng xã hội đã xuất hiện một số tổ chức, cá nhân thực hiện phân tích thị trường, sử dụng chỉ báo kỹ thuật và đưa ra khuyến nghị mua, bán, nắm giữ cổ phiếu dù không phải là công ty chứng khoán hay công ty quản lý quỹ được cấp phép nghiệp vụ tư vấn đầu tư.

Cùng với đó, cơ quan quản lý cho biết đã xử phạt một trường hợp cụ thể là Công ty cổ phần Đầu tư ITP vì đăng tải báo cáo phân tích và khuyến nghị đầu tư khi chưa được cấp phép. Khi một hành vi vừa bị cảnh báo rộng rãi vừa bị xử lý thực tế, thị trường phải hiểu rằng đây không còn là một vùng mờ có thể xem nhẹ.

Nếu chỉ nhìn hiện tượng này như một đợt siết tuân thủ thủ tục, chúng ta sẽ bỏ qua phần cốt lõi của vấn đề. Điều đáng nói hơn là cơ quan quản lý đang can thiệp vào một mắt xích rất nhạy cảm của thị trường vốn: chất lượng thông tin, tư cách phát ngôn và trách nhiệm nghề nghiệp của những người có khả năng ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của đám đông. Một thị trường chứng khoán không thể phát triển bền vững nếu người nói về cổ phiếu không bị ràng buộc bởi chuẩn mực tương xứng, còn người nghe lại đánh giá uy tín bằng mức độ nổi tiếng thay vì bằng tư cách nghề nghiệp.

Phần lớn người tham gia thị trường khi nghe đến thao túng chứng khoán thường nghĩ đến việc dùng nhiều tài khoản, tạo cung cầu giả hoặc liên tục đặt lệnh để kéo giá và thanh khoản. Nhưng điều 211 Bộ luật Hình sự hay khoản 3 điều 12 của Luật Chứng khoán 2019 cho thấy phạm vi của khái niệm này rộng hơn rất nhiều.

Ngoài các hành vi giao dịch giả tạo, điều luật còn nêu rõ việc đưa ra ý kiến trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua phương tiện thông tin đại chúng về một loại chứng khoán hoặc về tổ chức phát hành nhằm tạo ảnh hưởng đến giá của loại chứng khoán đó sau khi đã giao dịch và nắm giữ vị thế cũng thuộc nhóm hành vi thao túng thị trường. Nghĩa là thao túng không chỉ diễn ra trên bảng điện, mà còn có thể bắt đầu từ một bài viết, một buổi chia sẻ, một nhóm cộng đồng hay một chuỗi khuyến nghị có chủ đích nếu người phát ngôn đang đứng trên một vị thế lợi ích cụ thể. Khi đặt điều này trong bối cảnh các khuyến nghị trên mạng xã hội ngày càng dễ lan truyền, có thể thấy ranh giới pháp lý của các phát biểu trên thị trường nghiêm ngặt hơn nhiều so với cách nhiều người vẫn hình dung.

Bên cạnh thao túng thị trường, điều 210 Bộ luật Hình sự hay khoản 2 điều 12 của Luật Chứng khoán 2019 quy định về việc xử lý hành vi sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán. Điều luật quy định người biết thông tin liên quan đến công ty đại chúng hoặc quỹ đại chúng chưa được công bố mà nếu công bố có thể ảnh hưởng lớn đến giá chứng khoán, rồi sử dụng thông tin đó để mua bán, tiết lộ, cung cấp hoặc tư vấn cho người khác giao dịch trên cơ sở thông tin đó, có thể bị xử lý hình sự nếu đạt ngưỡng thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại cho nhà đầu tư.

Điểm đáng chú ý là nhiều người trong nghề vẫn quen nghĩ thông tin nội bộ là câu chuyện rất xa, chỉ liên quan đến lãnh đạo doanh nghiệp hoặc những vụ việc cực đoan. Trên thực tế, khoảng cách từ việc biết một thông tin nhạy cảm chưa công bố đến việc vô thức hoặc cố ý sử dụng nó để định hướng người khác giao dịch có thể ngắn hơn nhiều người tưởng. Khi sự tự tin nghề nghiệp lớn hơn hiểu biết pháp lý, chính người hành nghề lại dễ bước vào vùng rủi ro mà họ không nhận thức đầy đủ.

Nhiều người phản ứng rằng đưa các hành vi này lên mức hình sự là quá nặng, nhưng logic trong các quy định pháp luật ở đây thực ra rất rõ. Thị trường chứng khoán chỉ có thể vận hành đúng khi nhà đầu tư tin rằng giá được hình thành từ thông tin tương đối công bằng, chứ không phải từ lợi thế ngầm của một nhóm vừa nắm vị thế giao dịch vừa có khả năng dẫn dắt đám đông. Điều 210 và điều 211 Bộ luật Hình sự đều quy định các mức xử lý từ phạt tiền đến phạt tù, đồng thời có thể kèm theo cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc cấm hành nghề trong một thời gian nhất định.

Cách tiếp cận này cho thấy Nhà nước không chỉ muốn xử lý hậu quả của một vụ việc riêng lẻ, mà muốn bảo vệ cấu trúc niềm tin của thị trường, nơi mọi nhà đầu tư phải cảm thấy mình không bị đặt vào thế yếu trước những người có ưu thế thông tin hoặc ưu thế ảnh hưởng. Một thị trường vốn muốn lớn lên không thể để những hành vi làm méo mó thông tin được coi như chuyện nhỏ, vì chính sự xem nhẹ đó sẽ phá hủy nền tảng minh bạch mà thị trường sống dựa vào.

(*) CFA