Kiểm soát hiệu quả thuốc lá, bảo vệ giới trẻ và kỷ cương thị trường

Cách đây 50 năm, gần 1/2 số người trưởng thành ở Anh hút thuốc lá, đến năm 2023, tỷ lệ này giảm còn 12% ở nam giới và 10% ở phụ nữ. (Ảnh: Our world in data)

Theo nhận định của các tổ chức y tế thế giới, tư duy mới trong chính sách quản lý thuốc lá, ngăn chặn tác hại thuốc lá hiện nay không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu “không hút thuốc”.

Chính sách quản lý cần đi sâu hơn vào hành vi sử dụng, vào nhóm đối tượng cụ thể và vào cách thị trường đang thay đổi từng ngày. Trong đó, hai mục tiêu lớn cần được nhìn nhận song hành, vừa ngăn ngừa việc sử dụng trong giới trẻ và phải giảm tác hại đối với người hút thuốc trưởng thành.

Bảo vệ giới trẻ, giảm tác hại của thuốc lá dựa trên dữ liệu thực tế

Trong nhiều năm qua, công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá chủ yếu được nhìn nhận qua các biện pháp quen thuộc như cảnh báo sức khỏe, truyền thông thay đổi hành vi, hạn chế hút thuốc nơi công cộng, kiểm soát quảng cáo và tăng cường thực thi tại các điểm bán.

Những biện pháp này tuy vẫn giữ vai trò nền tảng, nhất là trong bối cảnh thuốc lá tiếp tục là một trong những nguyên nhân lớn gây bệnh tật và tử vong có thể phòng tránh, nhưng thực tế thị trường đang thay đổi nhanh hơn trước.

Bên cạnh thuốc lá điếu truyền thống, các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới, nhất là thuốc lá điện tử đã xuất hiện trên thị trường dưới nhiều hình thức, được tiếp cận qua cả kênh bán lẻ trực tiếp lẫn môi trường số.

Sự thay đổi này khiến chính sách quản lý không thể chỉ dừng ở cách tiếp cận chung chung, mà cần nhận diện rõ từng nhóm đối tượng, từng hành vi sử dụng và từng rủi ro phát sinh trong quá trình thực thi.

Với thanh thiếu niên, yêu cầu đặt ra là phải kiểm soát chặt chẽ việc tiếp cận các sản phẩm thuốc lá. Đây là nguyên tắc cốt lõi, bởi trong khói thuốc lá có hàng nghìn chất độc hại, có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe, hành vi và sự phát triển của người trẻ.

Ở nhiều quốc gia, trọng tâm chính sách đang có sự chuyển dịch đáng chú ý. Theo Khảo sát quốc gia về tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong giới trẻ (NYTS) năm 2025 của Hoa Kỳ cho thấy, tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng các sản phẩm thuốc lá giảm xuống 7,5%, so với 8,1% của năm trước, tỷ lệ dùng thuốc lá điện tử cũng giảm còn 5,2%.

Tại Anh, chính sách quản lý thuốc lá cũng được xây dựng dựa trên chuỗi đánh giá khoa học kéo dài gần một thập kỷ, bắt đầu từ báo cáo của Cơ quan Y tế công cộng Anh (PHE) từ năm 2015. Dữ liệu chính thức cho thấy tỷ lệ hút thuốc tại Anh đã giảm liên tục từ khoảng 19,8% năm 2011 xuống còn khoảng 10-11% trong những năm gần đây.

Tại Nhật Bản, sau khi các sản phẩm thuốc lá nung nóng được thương mại hóa từ năm 2014, doanh số thuốc lá điếu truyền thống đã ghi nhận mức giảm nhanh trong các năm sau đó. Một số nghiên cứu thị trường cho thấy mức sụt giảm doanh số thuốc lá điếu lên tới hơn 30% trong vài năm, trong khi các sản phẩm không khói chiếm tỷ lệ ngày càng lớn trong tổng thị trường nicotine.

Ở châu Âu, nhiều quốc gia cũng ghi nhận xu hướng tương tự khi thị trường nicotine trở nên đa dạng hơn và các cơ quan quản lý đồng thời áp dụng các biện pháp kiểm soát chặt chẽ đối với người dưới độ tuổi quy định. Tại Nga, sau các sửa đổi luật năm 2020 đưa các sản phẩm chứa nicotine vào phạm vi điều chỉnh, hệ thống quản lý được mở rộng, đi kèm với các tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế giám sát thị trường.

Điều chỉnh linh hoạt chính sách quản lý trong giai đoạn mới

Các dữ liệu thực tế từ nhiều quốc gia cho thấy, chính sách kiểm soát thuốc lá đang được nhìn nhận rõ hơn qua hai mục tiêu cốt lõi là ngăn ngừa việc sử dụng nicotine trong giới trẻ và giảm tác hại đối với người trưởng thành đang hút thuốc.

Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã nhấn mạnh trọng tâm quản lý không chỉ nằm ở bản thân sản phẩm, mà ở tác động đối với người hút thuốc trưởng thành và sức khỏe cộng đồng.

Trên cơ sở nguyên tắc “chuỗi nguy cơ”, cơ quan này cho rằng không có sản phẩm nào an toàn tuyệt đối, song mức độ rủi ro giữa các sản phẩm là khác nhau; trong đó, thuốc lá điếu đốt cháy là nhóm gây hại cao nhất, còn các sản phẩm không đốt cháy nhìn chung có mức rủi ro thấp hơn.

FDA cũng nhiều lần khẳng định, trường hợp người hút không thể cai thuốc lá hoàn toàn, việc chuyển đổi sang các sản phẩm có nguy cơ thấp hơn cũng có thể giúp giảm rủi ro cho sức khỏe.

Cựu Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ nhân sinh Hoa Kỳ Tom Price cho rằng, việc chính quyền các tiểu bang thúc đẩy chính sách giảm tác hại thuốc lá trong các kỳ họp lập pháp năm 2026 là một cách tiếp cận hợp lý nhằm cải thiện sức khỏe cộng đồng. (Ảnh: Politico)

Thực tế, dù đã xuất hiện xu hướng chuyển đổi từ thuốc lá điếu sang các sản phẩm không khói, số người trưởng thành hút thuốc vẫn ở mức cao. Theo cựu Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ nhân sinh Hoa Kỳ Tom Price, vẫn còn khoảng 25 triệu người trưởng thành hút thuốc, cho thấy đây tiếp tục là vấn đề sức khỏe cộng đồng chưa được giải quyết triệt để.

Vì vậy, ông Tom Price cho rằng, chính sách cần tiếp cận theo mức độ rủi ro của từng sản phẩm, tập trung giảm tác hại từ thuốc lá điếu đốt cháy, xử lý thông tin sai lệch về nicotine và cung cấp hướng dẫn rõ ràng hơn về các sản phẩm không khói cho nhóm người trưởng thành không thể cai hoàn toàn.

Đối với Việt Nam, yêu cầu trước mắt là củng cố năng lực thực thi, nhất là trên môi trường số, khi rủi ro không chỉ nằm ở cửa hàng hay điểm bán lẻ truyền thống mà còn lan rộng qua thương mại điện tử, mạng xã hội, nhóm kín và dịch vụ giao hàng.

Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng quản lý thị trường, y tế, công an, hải quan, cơ quan quản lý nền tảng và chính quyền địa phương. Cùng với kiểm soát kênh phân phối, cần tăng cường hậu kiểm chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đặt mọi sản phẩm liên quan nicotine dưới kỷ luật tiêu chuẩn, không để sản phẩm không rõ thành phần, hàng nhập lậu hoặc các hình thức né tránh trách nhiệm pháp lý tồn tại công khai trên thị trường.

Trong giai đoạn mới, quản lý thuốc lá cần dựa nhiều hơn vào dữ liệu thực tế, từ tỷ lệ sử dụng theo nhóm tuổi, xu hướng tiêu dùng, tình trạng buôn lậu, năng lực kiểm nghiệm đến hiệu quả hỗ trợ cai thuốc.

Trên nền tảng đó, chính sách mới có cơ sở phân loại rủi ro, xác định đúng trọng tâm kiểm soát và tránh dàn trải nguồn lực. Góp phần giảm tác hại thực chất, bảo vệ thế hệ trẻ và tạo lập một môi trường kinh doanh có trách nhiệm hơn.

Đây không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế, mà còn là vấn đề kỷ cương thị trường, trách nhiệm doanh nghiệp, năng lực quản lý nhà nước và chất lượng điều hành chính sách, nhằm vừa bảo vệ người trẻ trước nguy cơ lệ thuộc nicotine, vừa hỗ trợ người trưởng thành đang hút thuốc giảm rủi ro sức khỏe.