Kiểm soát ô nhiễm không khí: Nền tảng để Thủ đô phát triển bền vững, văn minh

Dù đã ban hành nhiều chủ trương, giải pháp, hiệu quả cải thiện vẫn hạn chế do những “điểm nghẽn” kéo dài trong quản lý và tổ chức thực hiện. Tháo gỡ các "điểm nghẽn" ấy là chìa khóa để Hà Nội chuyển từ ứng phó sang kiểm soát ô nhiễm không khí một cách thực chất, bền vững.

Chuyển đổi phương tiện giao thông xanh là một trong những giải pháp căn cơ nhằm giảm thiểu ô nhiễm không khí. Ảnh: Interrnet

Khi ô nhiễm không khí đã trở thành “mùa”

Nhiều năm trở lại đây, ô nhiễm không khí ở Hà Nội không còn là hiện tượng bất thường mà đã mang tính quy luật theo mùa. Từ cuối thu đến hết mùa xuân (khoảng tháng 10 đến tháng 3 năm sau), khi lượng mưa ít, gió yếu và xảy ra hiện tượng nghịch nhiệt, các chất ô nhiễm bị giữ lại ở tầng không khí thấp. Trong điều kiện đó, chỉ cần mật độ giao thông tăng cao hoặc hoạt động xây dựng diễn ra dày đặc, chất lượng không khí lập tức suy giảm.

Theo số liệu quan trắc của các cơ quan chuyên môn, nồng độ bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội thường xuyên vượt quy chuẩn quốc gia, thậm chí có thời điểm cao gấp nhiều lần mức khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới. Thực tế, từ ngày 1 đến 11-12-2025, nhiều khu vực của Thủ đô bị bao phủ trong lớp sương mù xám đục; hàng loạt trục đường lớn như Phạm Văn Đồng, Trường Chinh, Minh Khai, Lê Văn Lương... ghi nhận tình trạng giảm tầm nhìn, bụi mịn dày đặc. Các trạm quan trắc liên tục ghi nhận chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở ngưỡng xấu (151 trở lên), thậm chí rất xấu (201 trở lên).

Theo báo cáo của Sở Xây dựng Hà Nội, phát thải từ giao thông vẫn chiếm tỉ trọng lớn nhất trong tổng nguồn ô nhiễm không khí. Hiện toàn thành phố có khoảng 9 triệu phương tiện cá nhân, trong đó xe máy chiếm đa số. Phần lớn xe máy chưa được kiểm soát khí thải; nhiều phương tiện đã cũ, động cơ xuống cấp, phát thải lớn nhưng vẫn lưu thông bình thường. Trong khi đó, giao thông công cộng phát triển chưa tương xứng, chưa đủ sức thay thế phương tiện cá nhân.

Theo bà Lê Thanh Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý môi trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội), xe máy cũ chính là nguồn phát thải khó kiểm soát nhất, gây áp lực lớn lên chất lượng không khí đô thị. Nếu không xử lý được nguồn phát thải này, rất khó kỳ vọng chất lượng không khí được cải thiện rõ rệt.

Bên cạnh giao thông, bụi từ hoạt động xây dựng và bụi đường cũng là nguồn ô nhiễm dai dẳng. Tốc độ đô thị hóa nhanh khiến số lượng công trình xây dựng gia tăng mạnh. Tuy nhiên, không ít công trình chưa thực hiện nghiêm các biện pháp che chắn, phun nước giảm bụi; xe chở vật liệu không được rửa sạch trước khi ra đường; phế thải xây dựng vận chuyển chưa đúng quy định. Công tác kiểm tra, xử lý ở một số nơi còn thiếu quyết liệt, dẫn đến tình trạng “nhắc nhiều, xử ít”.

Một nguyên nhân quan trọng khác là tính chất liên vùng của ô nhiễm không khí. Hà Nội chịu tác động không nhỏ từ các nguồn phát thải bên ngoài địa giới hành chính, như các khu công nghiệp, làng nghề, hoạt động đốt rơm rạ ở các tỉnh lân cận. Trong điều kiện khí tượng bất lợi, các chất ô nhiễm dễ dàng lan vào nội đô, làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm.

Ngoài ra, một số chuyên gia cho rằng, nhận thức và trách nhiệm trong thực thi cũng là “điểm nghẽn” đáng lưu ý. Cụ thể, vẫn còn một số sở, ngành, địa phương kiểm soát ô nhiễm không khí chưa được coi là nhiệm vụ ưu tiên; trách nhiệm người đứng đầu chưa gắn chặt với kết quả cải thiện chất lượng không khí. Khi kỷ cương chưa nghiêm, các giải pháp đưa ra nhiều cũng khó phát huy hiệu quả như mong muốn.

Kích hoạt loạt biện pháp cấp bách

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Vũ Xuân Tùng cho biết, ô nhiễm không khí đã và đang trở thành thách thức thường trực đối với Thủ đô, đòi hỏi thành phố phải chuyển mạnh từ “nhận diện nguy cơ” sang “hành động quyết liệt”, từ khuyến nghị sang mệnh lệnh quản lý. Trên tinh thần đó, Hà Nội xác định triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp trọng tâm, lấy hiệu quả thực chất và trách nhiệm của từng cấp, từng ngành làm thước đo.

Trước hết, Thành phố tập trung tháo gỡ các "điểm nghẽn" về cơ chế, chính sách. Hệ thống chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường tiếp tục được hoàn thiện theo hướng coi môi trường không khí là lĩnh vực ưu tiên, phù hợp với đặc thù đô thị đặc biệt. Những bất cập kéo dài trong phân cấp, phân quyền, phối hợp quản lý được rà soát, điều chỉnh, bảo đảm rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm.

Cùng với đó, Hà Nội tăng cường phân cấp cho xã, phường, gắn quyền hạn với trách nhiệm trong xử lý các vấn đề môi trường phát sinh từ cơ sở; đồng thời siết chặt công tác giám sát, kiểm tra, không để xảy ra tình trạng buông lỏng quản lý. Thành phố cũng chủ động xây dựng cơ chế phối hợp liên vùng, liên tỉnh trong vùng Thủ đô về chia sẻ dữ liệu, dự báo, cảnh báo và ứng phó khẩn cấp, coi đây là điều kiện quan trọng để kiểm soát ô nhiễm không khí trên phạm vi rộng, không bị chia cắt bởi địa giới hành chính.

Quy hoạch được xác định phải đi trước một bước, mở đường cho phát triển xanh. Thành phố tập trung rà soát, điều chỉnh quy hoạch chung Thủ đô, quy hoạch Thủ đô và các quy hoạch chuyên ngành, tạo hành lang pháp lý cho phát triển hạ tầng giao thông xanh, phân vùng môi trường và hình thành các khu vực phát thải thấp. Việc rà soát, đánh giá phân vùng môi trường được thực hiện hằng năm, làm căn cứ áp dụng các quy chuẩn mới về khí thải, nước thải, đồng thời kiểm soát chặt hoạt động đầu tư, bố trí ngành nghề sản xuất phù hợp với sức chịu tải của môi trường.

Song song với đó, Hà Nội đẩy nhanh cập nhật quy hoạch điện lực, bố trí quỹ đất phát triển hệ thống trạm, trụ sạc điện tại các bến xe, bãi đỗ xe và khu vực công cộng, tạo nền tảng cho lộ trình chuyển đổi phương tiện giao thông sử dụng năng lượng sạch.

Kiểm soát nguồn thải được xác định là khâu then chốt. Thành phố tập trung hoàn thiện mạng lưới quan trắc không khí tự động, liên tục; xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường thống nhất, hiện đại; công khai thường xuyên thông tin về hiện trạng, dự báo và cảnh báo chất lượng không khí trên các nền tảng số, qua đó tăng cường giám sát xã hội và sự đồng hành của người dân.

Công tác thẩm định, phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường và cấp phép môi trường được siết chặt, nhất là đối với các dự án, cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm lớn. Hoạt động thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm được thực hiện thường xuyên, có trọng tâm, tập trung vào các ngành nghề nguy cơ cao, hoạt động đốt rác, đốt rơm rạ, phụ phẩm nông nghiệp. Quan điểm nhất quán là phát hiện sớm, xử lý nghiêm, không để hình thành các điểm nóng môi trường kéo dài.

Ở cấp cơ sở, UBND các xã, phường chịu trách nhiệm trực tiếp giám sát công trường xây dựng, yêu cầu 100% công trình thực hiện nghiêm các biện pháp kiểm soát bụi, không chấp nhận tình trạng “làm trước, xử lý sau”. Thành phố đồng thời nghiên cứu, thí điểm các giải pháp công nghệ giảm bụi tại khu dân cư tập trung, công khai danh sách cơ sở gây ô nhiễm để tăng cường kỷ cương môi trường.

Chuyển đổi giao thông xanh được xác định là trụ cột chiến lược. Thành phố tập trung đầu tư hạ tầng giao thông xanh, phát triển hệ thống trạm sạc, nâng cấp lưới điện; từng bước xây dựng phương án quản lý phương tiện ra vào khu vực vành đai 1, gắn với nhận diện phương tiện sử dụng năng lượng sạch và ứng dụng công nghệ số trong quản lý giao thông đô thị.

Cùng với đó, Hà Nội mở rộng không gian xanh, hành lang xanh, vành đai xanh nhằm cải thiện vi khí hậu, nâng cao khả năng tự làm sạch của môi trường đô thị. Chỉ số AQI được công bố hằng ngày kèm khuyến cáo bảo vệ sức khỏe; đồng thời nâng cao năng lực ứng phó khẩn cấp khi chất lượng không khí vượt ngưỡng nguy hại.

Thành phố cũng xác định khoa học - công nghệ và chuyển đổi số là đòn bẩy tạo đột phá; chủ động cân đối ngân sách, đẩy mạnh xã hội hóa, thu hút nguồn lực trong và ngoài nước cho các dự án môi trường, giao thông xanh, từng bước hình thành nền tảng phát triển bền vững cho Thủ đô...

Kiểm soát ô nhiễm không khí ở thành phố Hà Nội là cuộc chiến lâu dài, phức tạp, đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm cao. Thành phố đã có định hướng, kế hoạch và giải pháp rõ ràng. Vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện tháo gỡ triệt để các “điểm nghẽn” trong quản lý. Khi các giải pháp được triển khai đồng bộ, liên tục và minh bạch, Hà Nội mới có thể từng bước lấy lại bầu không khí trong lành - nền tảng cho Thủ đô phát triển bền vững, văn minh...

Hoàng Sơn