Kiểm soát thuốc lá từ gốc, bảo vệ sức khỏe và tương lai thế hệ trẻ
Với sự xuất hiện và lan rộng của các sản phẩm thuốc lá mới, đặc biệt trên môi trường mạng, việc hoàn thiện hành lang pháp lý để kiểm soát hiệu quả, ngăn chặn vi phạm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng đang đặt ra yêu cầu cấp thiết. Trao đổi với Báo và Phát thanh, Truyền hình Khánh Hòa về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đồng chí Lê Hữu Trí - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa nhấn mạnh yêu cầu xây dựng các quy định chặt chẽ, đồng bộ, khả thi; kiểm soát sản phẩm thuốc lá mới ngay từ nguồn cung, đồng thời tăng cường trách nhiệm của các nền tảng số trong ngăn chặn quảng cáo, tiếp thị trái phép, nhất là nhằm bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên.
Đồng chí Lê Hữu Trí phát biểu thảo luận tại hội trường.
- Với sự xuất hiện ngày càng nhiều các sản phẩm thuốc lá mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotine, đồng chíđánh giá như thế nào về yêu cầu hoàn thiện quy định pháp luật để kiểm soát các sản phẩm này?
- Tôi cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm tăng cường bảo vệ sức khỏe nhân dân, hoàn thiện cơ sở pháp lý kiểm soát các sản phẩm thuốc lá mới và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Theo tôi, vấn đề quan trọng nhất trong lần sửa đổi này không chỉ là bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm, mà phải thiết kế được một hệ thống quy định đủ chặt chẽ, có khả năng thực thi và ngăn chặn vi phạm từ gốc. Tôi đồng tình với việc dự thảo mở rộng phạm vi điều chỉnh, bổ sung các quy định nghiêm cấm sản xuất, kinh doanh, mua bán, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotine, shisha. Tuy nhiên, cần đặc biệt chú trọng việc xác định phạm vi các sản phẩm bị cấm.
Thực tế, các sản phẩm này có thể thay đổi rất nhanh về hình thức, cấu tạo, thành phần hóa học và cách thức sử dụng. Nếu pháp luật chỉ nhận diện dựa trên tên gọi hoặc cấu tạo hiện tại thì rất dễ xuất hiện những sản phẩm biến tướng, thay đổi bao bì, thành phần hoặc phương thức sử dụng để né tránh quy định. Vì vậy, tôi đề nghị việc nhận diện sản phẩm cần căn cứ vào bản chất, công dụng, thành phần và cơ chế đưa nicotine hoặc chất gây nghiện vào cơ thể. Đồng thời, cần giao Chính phủ quy định cụ thể tiêu chí kỹ thuật và cập nhật danh mục sản phẩm theo cơ chế minh bạch, có kiểm soát. Bên cạnh đó, phải xác định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân nhập khẩu, phân phối và cung cấp sản phẩm, không để việc thay đổi tên gọi, bao bì hoặc cấu tạo trở thành phương thức lách luật. Có như vậy, quy định cấm mới có thể theo kịp sự biến đổi của thị trường và phát huy hiệu quả trong thực tế.
- Một trong những vấn đề đáng lo ngại hiện nay là thuốc lá điện tử và các sản phẩm chứa nicotine có nguy cơ tiếp cận trẻ em, thanh thiếu niên thông qua mạng xã hội, cũng như những hình thức quảng bá trá hình. Vậy theo đồng chí, cần có giải pháp gì để bảo vệ nhóm đối tượng này?
- Tôi cho rằng đây là vấn đề cần được đặc biệt quan tâm. Trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm dễ bị tác động bởi xu hướng tiêu dùng, quảng cáo và các hình thức tiếp thị trên môi trường mạng. Trong khi đó, các sản phẩm thuốc lá mới thường được giới thiệu bằng hình thức, hình ảnh và cách thức quảng bá có thể tạo sự tò mò, thu hút giới trẻ. Tôi đánh giá cao việc dự thảo bổ sung quy định cấm tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng, cấm trưng bày thuốc lá và yêu cầu cơ sở bán lẻ không bán thuốc lá nếu người mua không chứng minh được đủ tuổi. Tuy nhiên, quy định cấm thôi là chưa đủ, mà cần kiểm soát cả những phương thức đưa sản phẩm đến với người tiêu dùng, nhất là trên môi trường điện tử.
Tôi đề nghị bổ sung trách nhiệm cụ thể của các nền tảng số, đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian và tổ chức, cá nhân kinh doanh trên mạng trong việc phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung quảng cáo, tiếp thị và giao dịch các sản phẩm bị cấm. Đối với những giao dịch thuốc lá hợp pháp, cần có cơ chế xác minh độ tuổi thực chất, tránh tình trạng người chưa đủ 18 tuổi dễ dàng tiếp cận thông qua các hình thức mua bán trực tuyến hoặc nhờ người khác giao dịch. Cùng với đó, cần tăng cường kiểm tra tại khu vực trường học, cơ sở giáo dục; xử lý nghiêm các hành vi sử dụng người chưa đủ 18 tuổi để mua, bán hoặc phân phối thuốc lá. Theo tôi, bảo vệ thanh thiếu niên không thể chỉ dừng ở việc tuyên truyền, vận động các em không sử dụng thuốc lá, mà phải kiểm soát cả nguồn cung, phương thức tiếp thị và trách nhiệm của những chủ thể đang đưa sản phẩm đến với các em. Đây là cách tiếp cận cần thiết để phòng ngừa nguy cơ ngay từ đầu, thay vì chỉ tập trung xử lý hậu quả khi vi phạm đã xảy ra.
- Bên cạnh kiểm soát các sản phẩm thuốc lá mới, dự thảo luật cũng đề cập đến kiểm soát sản lượng thuốc lá tiêu thụ trong nước. Vậy cần hoàn thiện cơ chế quản lý thị trường như thế nào để vừa giảm tiêu thụ thuốc lá, vừa hạn chế tình trạng buôn lậu, hàng giả?
- Tôi đồng tình với định hướng kiểm soát sản lượng thuốc lá tiêu thụ trong nước, trong đó có việc công khai sản lượng được phép sản xuất, nhập khẩu của từng doanh nghiệp theo lộ trình giảm tiêu dùng thuốc lá. Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả, cần bổ sung cơ chế công khai, giám sát và đánh giá định kỳ việc thực hiện hạn mức sản lượng; đồng thời làm rõ căn cứ xác định hạn mức, trách nhiệm của cơ quan quản lý và biện pháp xử lý khi doanh nghiệp vi phạm.
Một vấn đề khác cần được quan tâm là kiểm soát nguồn gốc, xuất xứ và quá trình lưu thông sản phẩm. Tôi đề nghị tăng cường truy xuất nguồn gốc, quản lý nguyên liệu, tem hoặc mã số, mã vạch trên bao bì; từng bước kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý thuế, hải quan, công thương, y tế và lực lượng phòng, chống buôn lậu. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng nếu chỉ siết chặt thị trường hợp pháp mà không đồng thời nâng cao năng lực phòng, chống buôn lậu, hàng giả thì có thể phát sinh nguy cơ dịch chuyển sang thị trường bất hợp pháp. Điều này không chỉ gây thất thu ngân sách mà còn làm suy giảm hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng do các sản phẩm không được kiểm soát chặt chẽ về nguồn gốc và chất lượng. Vì vậy, tôi đề nghị Chính phủ xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành, phân định rõ trách nhiệm của từng cơ quan và có các chỉ tiêu đánh giá cụ thể về kết quả kiểm soát thị trường. Việc quản lý phải được thực hiện đồng bộ từ khâu sản xuất, nhập khẩu đến phân phối và tiêu thụ, không để phát sinh những khoảng trống trong quản lý.
- Ngoài các biện pháp kiểm soát, xử lý vi phạm, theo đồng chí,cần quan tâm như thế nào đến việc hỗ trợ cai nghiện thuốc lá cho người sử dụng thuốc lá?
- Theo tôi, đây là một nội dung rất quan trọng và cần được quan tâm tương xứng trong quá trình hoàn thiện luật. Phòng, chống tác hại của thuốc lá không thể chỉ dựa vào các biện pháp cấm đoán, kiểm soát và xử phạt. Đối với những người đã sử dụng thuốc lá trong thời gian dài, việc từ bỏ thuốc lá cần có sự hỗ trợ về tư vấn, chuyên môn y tế và các dịch vụ cai nghiện phù hợp. Tôi đề nghị cần quan tâm hơn đến tính sẵn có và khả năng tiếp cận dịch vụ cai nghiện thuốc lá, nhất là tại tuyến y tế cơ sở. Chính phủ cần xây dựng chương trình cai nghiện thuốc lá có mục tiêu, chỉ tiêu và nguồn lực cụ thể; tăng cường tư vấn, hỗ trợ tại cộng đồng và lồng ghép với hoạt động chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Bên cạnh đó, cần chú trọng công tác truyền thông, giáo dục sức khỏe trong trường học, gia đình và cộng đồng, giúp người dân nhận thức đầy đủ về tác hại của thuốc lá, đặc biệt là các sản phẩm mới chứa nicotine. Theo tôi, chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá cần kết hợp đồng bộ giữa phòng ngừa, kiểm soát nguồn cung, xử lý vi phạm và hỗ trợ cai nghiện. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là hạn chế người sử dụng thuốc lá mới, mà còn giúp những người đang hút thuốc có điều kiện và động lực để từ bỏ thuốc lá.
- Từ những vấn đề trên, đồng chí kỳ vọng điều gì đối với lần sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá này?
- Tôi kỳ vọng việc sửa đổi luật lần này sẽ tạo ra chuyển biến thực chất trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá, chứ không chỉ dừng lại ở việc bổ sung một số quy định hoặc hoàn thiện kỹ thuật lập pháp. Muốn vậy, cần tiếp tục rà soát dự thảo theo hướng quy định rõ trách nhiệm, thẩm quyền, cơ chế phối hợp và chế tài xử lý; bảo đảm các văn bản hướng dẫn được ban hành kịp thời trước khi luật có hiệu lực. Đối với các quy định chuyển tiếp, cần xây dựng lộ trình rõ ràng, tránh tạo khoảng trống pháp lý hoặc phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan thực thi. Hiệu quả của một đạo luật không chỉ nằm ở số lượng hành vi bị nghiêm cấm hay mức độ nghiêm khắc của chế tài, mà quan trọng hơn là khả năng ngăn chặn vi phạm, kiểm soát được nguồn cung, xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể và bảo vệ được người dân trong thực tế.
Phòng, chống tác hại của thuốc lá là chính sách liên quan trực tiếp đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống và tương lai của đất nước. Vì vậy, tôi mong muốn dự án luật lần này sẽ tạo được bước chuyển thực chất trong kiểm soát thuốc lá, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, đồng thời bảo vệ tốt hơn sức khỏe Nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đây không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước mà cần có sự tham gia đồng bộ của gia đình, nhà trường, doanh nghiệp, các nền tảng số và toàn xã hội.
