Nâng giá trị sâm Báo từ liên kết sản xuất và chế biến

Sâm Báo đang trở thành sản phẩm OCOP ở Thanh Hoá. Ảnh NT

Liên kết để phát triển vùng nguyên liệu

Để sâm Báo trở thành sản phẩm hàng hóa, việc tổ chức vùng nguyên liệu cần được thực hiện đồng bộ từ giống, kỹ thuật canh tác đến thu hoạch và tiêu thụ. Sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã (HTX), nhà khoa học và nông dân là cơ sở để từng bước khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ.

Năm 2018, Thanh Hóa phê duyệt dự án ứng dụng tiến bộ khoa học, công nghệ xây dựng mô hình sản xuất sâm Báo gắn với chuỗi giá trị, giao Công ty Cổ phần Dược liệu Triệu Sơn triển khai. Dự án xây dựng mô hình sản xuất hạt giống và trồng sâm Báo thương phẩm, tạo cơ sở phát triển vùng nguyên liệu.

Trong chuỗi liên kết, doanh nghiệp đảm nhận vai trò kết nối đầu tư, công nghệ và thị trường; HTX tập hợp các hộ sản xuất, tổ chức thực hiện quy trình và kiểm soát chất lượng. Người nông dân trực tiếp canh tác theo những yêu cầu đã thống nhất, từ nguồn giống, vật tư đầu vào đến thời điểm thu hoạch.

Mô hình HTX Nông nghiệp Tây Đô tại khu vực Vĩnh Hùng là một cách tổ chức sản xuất theo định hướng này. Được hình thành từ năm 2019 trên cơ sở liên kết các hộ dân, HTX hướng đến chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến, từng bước kết nối việc trồng sâm với nhu cầu tiêu thụ.

Để duy trì liên kết, hợp đồng cần làm rõ tiêu chuẩn nguyên liệu, sản lượng, giá thu mua, phương thức thanh toán và trách nhiệm của từng bên. Khi nông dân có đầu ra ổn định, doanh nghiệp có nguyên liệu đáp ứng yêu cầu và HTX tổ chức được dịch vụ cho thành viên, vùng trồng mới có điều kiện phát triển lâu dài.

Chế biến mở thêm giá trị cho củ sâm

Chế biến là khâu quan trọng giúp sâm Báo giảm phụ thuộc vào tiêu thụ nguyên liệu tươi, kéo dài thời gian bảo quản và tiếp cận thêm nhóm khách hàng.

Tại địa phương, một số cơ sở đã đầu tư nhà xưởng, thiết bị để phát triển sản phẩm. Theo thông tin giới thiệu mô hình, cơ sở sản xuất rượu sâm Báo An Tâm đầu tư nhà xưởng khoảng 1.000 m², sử dụng dây chuyền bán tự động và ký hợp đồng liên kết thu mua nguyên liệu với các hộ dân. Sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao năm 2019.

HTX Nông nghiệp Tây Đô phát triển trà sâm Báo Thảo Nga, đầu tư máy sấy điện, máy đóng túi và cải tạo khu vực chế biến. Việc sơ chế, sấy và đóng gói giúp tạo sản phẩm thuận tiện hơn cho người sử dụng. Theo thông tin giới thiệu mô hình, trà sâm Báo Thảo Nga được công nhận OCOP 3 sao năm 2023.

Từ những sản phẩm ban đầu, hướng phát triển tiếp theo là nâng năng lực làm sạch, phân loại, sấy và bảo quản nguyên liệu; đồng thời nghiên cứu các dạng sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường.

Muốn tiến tới chế biến sâu, doanh nghiệp và HTX cần tăng cường hợp tác với viện nghiên cứu, trường đại học để xác định thành phần đặc trưng, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng và lựa chọn công nghệ. Các sản phẩm dự kiến như cao chiết xuất, bột sâm, trà hoặc đồ uống cần được phát triển trên cơ sở nghiên cứu và đáp ứng yêu cầu tương ứng với từng nhóm hàng hóa.

Đầu tư công nghệ cũng cần gắn với năng lực tiêu thụ. Quy mô nhà xưởng, thiết bị phải phù hợp nguồn nguyên liệu và kế hoạch kinh doanh, giúp cơ sở sử dụng hiệu quả vốn, duy trì chất lượng ổn định.

Sâm Báo được chế biến thành chuỗi sản phẩm OCOP giá trị. Ảnh NT

Xây dựng thương hiệu từ nguồn gốc và chất lượng

Sâm Báo có lợi thế gắn với vùng núi Báo, làng cổ Biện Thượng và không gian văn hóa Tây Đô. Đây là những chất liệu để xây dựng câu chuyện sản phẩm, tạo dấu ấn riêng cho dược liệu địa phương.

Tuy nhiên, thương hiệu cần được bảo đảm bằng chất lượng có thể kiểm chứng. Mỗi sản phẩm phải cung cấp rõ thông tin về nguồn gốc nguyên liệu, thành phần, đơn vị sản xuất, hướng dẫn sử dụng và thời hạn bảo quản. Việc truy xuất nguồn gốc cần gắn với hồ sơ vùng trồng, nhật ký canh tác và quá trình chế biến.

Cùng với hoàn thiện bao bì, hệ thống nhận diện, các chủ thể cần quan tâm bảo hộ và quản lý việc sử dụng nhãn hiệu. Những thông tin về lịch sử, nguồn gốc và công dụng sản phẩm phải có căn cứ, phù hợp với hồ sơ của từng loại hàng hóa.

Hội chợ, chương trình xúc tiến thương mại, hệ thống cửa hàng đặc sản và các kênh bán hàng trực tuyến có thể giúp sản phẩm tiếp cận thêm khách hàng. Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp, HTX nắm bắt phản hồi, điều chỉnh quy cách đóng gói và phát triển sản phẩm phù hợp hơn.

Gắn vùng trồng với sinh kế địa phương

Phát triển sâm Báo cần đi cùng bảo tồn nguồn giống bản địa, hướng dẫn kỹ thuật và sử dụng hợp lý tài nguyên đất, nước. Diện tích mở rộng phải căn cứ vào điều kiện canh tác, năng lực chế biến và đầu ra, bảo đảm người dân có cơ sở tính toán trước khi đầu tư.

Tại các cơ sở đủ điều kiện, phụ phẩm có thể được nghiên cứu thu gom, xử lý và tái sử dụng phù hợp, góp phần giảm chất thải trong quá trình sản xuất. Các giải pháp này cần được tổ chức ngay từ vùng trồng đến khâu chế biến để tăng hiệu quả sử dụng nguyên liệu.

Bên cạnh giá trị hàng hóa, vùng trồng sâm Báo còn có thể kết nối với hoạt động trải nghiệm nông nghiệp, giới thiệu đặc sản trong hành trình khám phá di sản Thành nhà Hồ và văn hóa địa phương. Hướng kết hợp này mở thêm cơ hội tiêu thụ sản phẩm, tạo dịch vụ và việc làm tại chỗ.

Từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm chế biến, giá trị sâm Báo được hình thành qua sự phối hợp của nhiều chủ thể. Liên kết rõ trách nhiệm, đầu tư công nghệ phù hợp và giữ chất lượng ổn định sẽ giúp cây dược liệu bản địa có thêm cơ hội phát triển, đóng góp vào thu nhập của người dân xứ Thanh.