Kiểm toán nhà nước: Đồng hành cùng chính quyền địa phương hai cấpBài cuối: Để chính quyền địa phương hai cấp vận hành hiệu quả

KTNN khu vực VII kiểm toán tại Ban Quản lý dự án các công trình nông nghiệp và phát triển nông thôn tỉnh Điện Biên tháng 6/2026. Ảnh: TL

Hành trình theo chân các đoàn kiểm toán về Điện Biên, Nghệ An và nhiều địa phương trên cả nước cho thấy, việc hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang đặt ra nhiều nhiệm vụ mang tính chiến lược, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành.

Hoàn thiện đồng bộ thể chế, tháo gỡ "điểm nghẽn" nhân lực

Từ thực tiễn kiểm toán tại tỉnh Điện Biên, ông Vũ Nhật Anh - Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực VII - kiến nghị nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung các quy định nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ giữa Luật Ngân sách nhà nước và Luật Tổ chức chính quyền địa phương. Bên cạnh đó, KTNN khu vực II cũng đề xuất rà soát, hoàn thiện các quy định về đất đai, ngân sách và đầu tư công.

Kiểm toán viên KTNN khu vực II giải thích căn cứ pháp lý, hướng dẫn đơn vị về chứng từ, biểu mẫu và đối chiếu số liệu. Ảnh: THÙY ANH

Trước những vướng mắc phát sinh trong lĩnh vực tài chính - kế toán, các KTNN khu vực đề xuất sửa đổi quy định về phân chia tỷ lệ điều tiết các nguồn thu như thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, tiền sử dụng đất theo hướng tăng tỷ lệ để lại cho ngân sách cấp xã, nhằm bảo đảm tính tự chủ về tài chính ở cơ sở. Đồng thời, Bộ Tài chính cần sớm ban hành hướng dẫn thống nhất về việc xét duyệt, kiểm tra và tổng hợp quyết toán ngân sách trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tổ chức bộ máy.

Qua kiểm toán tại các tỉnh miền Trung, KTNN khu vực II và KTNN khu vực VIII kiến nghị Bộ Nội vụ sớm ban hành định mức biên chế chính thức cho cấp xã; đồng thời nghiên cứu sửa đổi chế độ tiền lương, phụ cấp đối với cán bộ cấp xã tương xứng với trách nhiệm và khối lượng công việc.

Qua kiểm toán tại Lâm Đồng và Đồng Nai, KTNN khu vực XII kiến nghị hoàn thiện các quy định liên quan đến chức danh kế toán trưởng, phụ trách kế toán cấp xã; đồng thời xây dựng cơ chế thu hút, luân chuyển và tăng cường cán bộ có chuyên môn sâu đến các địa bàn có khối lượng công việc lớn, nhiều dự án trọng điểm hoặc tốc độ đô thị hóa nhanh.

Phân cấp, phân quyền gắn với bảo đảm nguồn lực và kiểm tra, giám sát

Kiểm toán viên KTNN khu vực I trực tiếp cùng cán bộ xã Yên Xuân (Hà Nội) rà soát, đối chiếu số liệu, hướng dẫn lập và trình bày biểu mẫu theo quy định mới. Ảnh: N.LY

Để đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với bảo đảm nguồn lực, trong lĩnh vực tài chính - ngân sách, các KTNN khu vực I, VII và VIII kiến nghị tăng tỷ lệ điều tiết các khoản thu ổn định cho ngân sách cấp xã nhằm nâng cao năng lực tự chủ tài chính, giảm phụ thuộc vào ngân sách cấp trên. Đồng thời, điều chỉnh định mức phân bổ ngân sách và chi thường xuyên phù hợp với đặc thù của từng địa phương, nhất là các địa bàn miền núi có diện tích rộng, dân cư phân tán sau sáp nhập; kịp thời bổ sung kinh phí để thực hiện các nhiệm vụ phát sinh và các chế độ, chính sách mới.

Đối với cải cách hành chính và quản lý đầu tư, KTNN khu vực I, VIII và XII kiến nghị cắt giảm các khâu trung gian, rút ngắn quy trình xin ý kiến qua nhiều tầng nấc; tăng cường liên thông trực tiếp giữa cấp tỉnh, thành phố với cấp xã, phường nhằm đẩy nhanh tiến độ xử lý công việc. Đồng thời, cần quy định rõ cơ chế phối hợp đối với các lĩnh vực chuyên môn có tính liên ngành như đất đai, đầu tư, tài chính; phân loại dự án theo quy mô, mức độ phức tạp và năng lực của chủ đầu tư, thay vì phân giao cơ học theo địa bàn.

Liên thông dữ liệu, xử lý hiệu quả tài sản công dôi dư

Để thúc đẩy chuyển đổi số, đổi mới phương thức quản trị và điều hành ở địa phương, từ thực tiễn kiểm toán tại khu vực Tây Bắc, KTNN khu vực VII kiến nghị Chính phủ chỉ đạo Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai Hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính tập trung, đồng bộ với Cổng Dịch vụ công quốc gia. Đồng thời, sớm hoàn thiện và kết nối liên thông giữa các phần mềm chuyên ngành với hệ thống giải quyết thủ tục hành chính của các địa phương nhằm khắc phục tình trạng nhập liệu thủ công và thiếu đồng bộ.

KTNN khu vực VII kiến nghị đơn giản hóa thủ tục, tăng cường phân cấp cho cơ sở trong việc xử lý, thanh lý, điều chuyển các tài sản công có giá trị nhỏ hoặc hư hỏng, dôi dư sau sáp nhập. Ảnh: TL

KTNN khu vực VIII và KTNN khu vực XII cùng kiến nghị đẩy nhanh tiến độ số hóa hồ sơ, tài liệu lưu trữ, ưu tiên các hồ sơ phục vụ công tác quản lý và kiểm soát tài chính công; đồng thời hoàn thiện việc khai thác Hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc (TABMIS) phục vụ công tác theo dõi, quản lý ngân sách. Hệ thống dịch vụ công trực tuyến cũng cần được bổ sung công cụ giám sát theo thời gian thực nhằm kịp thời phát hiện những địa phương có hồ sơ tồn đọng hoặc tỷ lệ số hóa thấp.

Cùng với đó, để xử lý hiệu quả tài sản công sau sắp xếp đơn vị hành chính, KTNN khu vực VII kiến nghị đơn giản hóa thủ tục, tăng cường phân cấp cho cơ sở trong việc xử lý, thanh lý, điều chuyển các tài sản công có giá trị nhỏ hoặc hư hỏng, dôi dư sau sáp nhập.

Tại Hà Nội, KTNN khu vực I kiến nghị các Bộ, ngành và địa phương rà soát, chuyển giao các trụ sở dôi dư, không còn nhu cầu sử dụng về Thành phố để quản lý, khai thác hiệu quả.

Qua kiểm toán tại Lâm Đồng và Đồng Nai, KTNN khu vực XII đề nghị các địa phương chỉ đạo cơ quan chuyên môn và Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã mở sổ theo dõi, hạch toán và cập nhật đầy đủ biến động tài sản công; đồng thời tăng cường quản lý, bảo vệ nhà, đất dôi dư trong thời gian chưa đưa vào sử dụng.

Trong khi đó, KTNN khu vực VIII kiến nghị Chính phủ và Bộ Tài chính nghiên cứu cơ chế rút gọn thủ tục khai thác nhà, đất dôi dư sau sắp xếp đối với những tài sản có giá trị nhỏ, khó khai thác. Đồng thời, phân nhóm tài sản để áp dụng quy trình xử lý phù hợp, tránh để tài sản bỏ trống kéo dài, gây xuống cấp và lãng phí.

Kỳ vọng từ địa phương

Những hành trình về cơ sở giúp chúng tôi cảm nhận rằng nhiều kiến nghị của KTNN cũng chính là những vấn đề từng được cán bộ xã, phường nhiều lần chia sẻ trong quá trình vận hành bộ máy mới. Điều đó cho thấy sự tương đồng giữa góc nhìn của kiểm toán và thực tiễn điều hành ở cơ sở.

Trong bối cảnh vận hành mô hình mới với nhiều thay đổi, các địa phương đều kỳ vọng KTNN tiếp tục đồng hành, hỗ trợ tháo gỡ khó khăn. Sở Tài chính TP. Hà Nội đề nghị KTNN tổng hợp, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét cơ chế xử lý dứt điểm đối với những kiến nghị kiểm toán không còn khả năng thực hiện.

Tại Điện Biên, ông Lò Văn Cương - Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh - mong muốn KTNN hỗ trợ tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu cho đội ngũ kế toán và cán bộ lập dự toán ngân sách ở cấp xã - nơi được xem là "tuyến đầu" trong quản lý tài chính công.

Từ cấp tỉnh, thành phố đến xã, phường, những kỳ vọng và đề xuất của địa phương ngày càng sát hơn với thực tiễn. Ông Nguyễn Đức Đông - Phó trưởng Phòng Kinh tế xã Đại Đồng, tỉnh Nghệ An và ông Nguyễn Thế Trường - Phó Chủ tịch UBND xã Yên Xuân, TP. Hà Nội - đều bày tỏ mong muốn KTNN tiếp tục đồng hành với cấp xã theo hướng vừa kiểm tra, giám sát khách quan, vừa tăng cường hướng dẫn, giải thích các quy định của pháp luật để địa phương vận dụng hiệu quả trong thực tiễn.

Ở góc độ điều hành trực tiếp, ông Hà Thanh Tùng - Chủ tịch UBND phường Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên - đề xuất KTNN tăng cường chia sẻ các mô hình hay, cách làm hiệu quả, đặc biệt là những kinh nghiệm về chuyển đổi số của các địa phương khác để phường có thể học tập, áp dụng.

Trong khi đó, ông Trần Quang Trung - Chủ tịch UBND xã Nà Tấu, tỉnh Điện Biên - thể hiện tinh thần cầu thị khi mong muốn các cuộc kiểm toán giúp địa phương nhận diện rõ những hạn chế, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện và vận hành hiệu quả hơn mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong giai đoạn mới.

Điều đọng lại sau những hành trình

Chia sẻ của ông Trần Quang Trung cũng là mong muốn của nhiều cán bộ cơ sở: KTNN không chỉ phát hiện những bất cập trong quản lý mà còn đồng hành cùng địa phương nhận diện nguyên nhân, tháo gỡ vướng mắc và nâng cao chất lượng quản trị.

Khép lại những cuộc trao đổi với cán bộ cơ sở, kết thúc hành trình theo chân các đoàn kiểm toán về địa phương, điều đọng lại trong chúng tôi không chỉ là những con số hay các kiến nghị kiểm toán, mà còn là những bài học, những kỳ vọng và những yêu cầu mới đối với quản trị quốc gia trên chặng đường cải cách phía trước.

Thực tiễn kiểm toán và những ghi nhận tại cơ sở cho thấy, mô hình chính quyền địa phương hai cấp là chủ trương cải cách đúng đắn, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về phân cấp, phân quyền, quản trị ngân sách và năng lực tổ chức thực thi ở cơ sở.

Chặng đường phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm. Song, với quyết tâm hoàn thiện thể chế của Trung ương, sự chủ động của các địa phương và tinh thần đồng hành của KTNN, những "điểm nghẽn" trong giai đoạn chuyển tiếp sẽ từng bước được tháo gỡ. Khi đó, kết quả của cuộc cải cách sẽ không chỉ được đo bằng số lượng đầu mối đã được tinh gọn, mà còn bằng chất lượng quản trị, hiệu quả sử dụng nguồn lực công và mức độ hài lòng của người dân.

Khi nhìn lại chặng đường phát triển của đất nước trong những thập niên đầu thế kỷ XXI, lịch sử sẽ ghi nhận giai đoạn này như một dấu mốc quan trọng của tiến trình cải cách tổ chức bộ máy nhà nước và quản trị quốc gia. Trong giai đoạn chuyển tiếp mang tính bước ngoặt ấy, tinh thần dám đổi mới, kiên trì vượt qua thách thức vì mục tiêu phát triển chung sẽ còn được lưu dấu. Trên hành trình kiến tạo phát triển, mỗi địa phương, mỗi cơ quan, đơn vị, mỗi cán bộ ở cơ sở và mỗi kiểm toán viên nhà nước đã, đang góp phần vào sự chuyển mình của đất nước, hướng tới một nền hành chính tinh gọn, hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, gần dân và phục vụ nhân dân ngày càng tốt hơn./.