Kiểm toán nội bộ: Khủng hoảng nhân sự và lời giải 'thuê ngoài một phần'

Việc áp dụng mô hình "thuê ngoài một phần" không chỉ giúp doanh nghiệp giải quyết bài toán thiếu hụt nguồn lực mà còn tạo điều kiện nâng cao chất lượng kiểm toán. Ảnh minh họa: diendandoanhnghiep.vn

Khủng hoảng nhân sự dưới áp lực số hóa

Bức tranh kinh tế toàn cầu năm 2026 phản ánh rõ những biến động trong bối cảnh số hóa diễn ra mạnh mẽ. Theo báo cáo nghiên cứu về rủi ro năm 2026 của Hiệp hội KTNB Hoa Kỳ (IIA) và Liên đoàn KTNB châu Âu (ECIIA), có tới 82% Giám đốc KTNB (CAE) xác định an ninh mạng và bảo mật dữ liệu là mối đe dọa lớn nhất đối với tổ chức; trong khi 48% CAE xếp quản trị nguồn nhân lực, giữ chân nhân tài và thiếu hụt kỹ năng công nghệ, phân tích dữ liệu vào nhóm rủi ro hàng đầu.

Rủi ro bất ổn địa chính trị và chuyển đổi số là hai nhóm có tốc độ gia tăng nhanh nhất trên phạm vi toàn cầu. Những từ khóa như trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI), an ninh mạng, chuỗi cung ứng toàn cầu hay các chuẩn mực về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) đã trở thành tâm điểm trong chương trình nghị sự của hội đồng quản trị và ủy ban kiểm toán.

Đáng lưu ý, trái ngược với danh mục rủi ro ngày càng mở rộng là thực trạng đáng báo động về nguồn nhân lực. Theo các chuyên gia, xu hướng KTNB năm 2026 cho thấy khoảng cách đáng lo ngại giữa kỳ vọng của ban lãnh đạo - mong muốn KTNB trở thành cố vấn chiến lược, có khả năng đánh giá rủi ro thuật toán và công nghệ - với năng lực thực tế của đội ngũ nhân sự nội bộ. Tại Việt Nam, các quy định hiện hành về KTNB cũng đòi hỏi hoạt động kiểm toán phải đi vào thực chất, chuyên sâu hơn thay vì chỉ dừng ở mức độ tuân thủ.

Thực tế cho thấy, khủng hoảng nhân sự trong lĩnh vực KTNB không phải là vấn đề mới mà là hệ quả của nhiều điểm nghẽn tích tụ trong thời gian dài và bộc lộ rõ hơn dưới tác động của quá trình số hóa. Theo IIA, nguồn nhân lực sở hữu các chứng chỉ nghề nghiệp quốc tế như CIA, CISA đồng thời có chuyên môn về công nghệ (kiểm toán hệ thống thông tin, bảo mật dữ liệu, thuật toán AI...) đang rất khan hiếm. Phần lớn kiểm toán viên truyền thống có thế mạnh về kiểm toán tài chính, kế toán nhưng còn thiếu kỹ năng phân tích dữ liệu lớn, lập trình cơ bản để kiểm toán mã nguồn hoặc các mô hình tự động hóa.

Trong khi đó, việc các nhà quản lý dành thêm nguồn lực và thời gian để giải quyết bài toán nhân sự cũng chưa mang lại nhiều cải thiện; khoảng cách về chất lượng nguồn nhân lực giữa các khu vực vẫn còn khá lớn. Hiện nay, khối lượng các cuộc kiểm toán tuân thủ theo quy định pháp luật và quy định nội bộ vẫn chiếm phần lớn thời gian của đội ngũ kiểm toán viên. Điều này khiến bộ phận KTNB thiếu thời gian cập nhật kiến thức mới, dẫn đến tình trạng nhân sự giỏi chuyển sang các lĩnh vực khác hoặc gia nhập các hãng tư vấn lớn ngày càng gia tăng.

Một thách thức khác là chi phí duy trì đội ngũ chuyên gia trình độ cao quá lớn đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, thậm chí cả các tập đoàn lớn. Để tuyển dụng và giữ chân một chuyên gia về kiểm toán an ninh mạng hoặc định giá rủi ro tài chính phức tạp, doanh nghiệp phải chi trả mức lương rất cao. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng các chuyên gia này thường chỉ mang tính thời vụ, phục vụ từng chuyên đề kiểm toán cụ thể trong năm, thay vì phát sinh thường xuyên.

"Thuê ngoài một phần" - xu hướng mới trong quản trị nhân sự

Trước những giới hạn của nguồn lực nội bộ, mô hình "thuê ngoài một phần" - kết hợp giữa đội ngũ KTNB với các chuyên gia độc lập từ bên ngoài (các công ty kiểm toán Big4 hoặc các hãng tư vấn chuyên nghiệp) - đang trở thành xu hướng được nhiều doanh nghiệp lựa chọn.

Theo ấn phẩm "Các ưu tiên KTNB năm 2026" của KPMG, việc huy động chuyên gia đa ngành theo mô hình phối hợp linh hoạt trong các lĩnh vực như điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo (AI) và khả năng chống chịu trong vận hành là giải pháp quan trọng nhằm bù đắp sự thiếu hụt năng lực nội bộ. Mô hình này có thể giúp tối ưu chi phí từ 25-40%, đồng thời linh hoạt điều chỉnh nguồn lực theo khối lượng công việc của từng cuộc kiểm toán chuyên đề.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp có thể nhanh chóng tiếp cận các phương pháp kiểm toán và công nghệ tiên tiến nhất. Các công ty kiểm toán lớn và hãng tư vấn chuyên nghiệp mang đến góc nhìn khách quan, cập nhật các chuẩn mực quốc tế mới thông qua mạng lưới toàn cầu cùng các công cụ phân tích dữ liệu hiện đại mà nhiều doanh nghiệp chưa kịp đầu tư. Đồng thời, quá trình phối hợp cũng tạo điều kiện chuyển giao tri thức, giúp đội ngũ KTNB nâng cao kỹ năng và phương pháp làm việc qua từng năm.

Tuy nhiên, mô hình "thuê ngoài một phần" cũng tiềm ẩn không ít rủi ro, đặc biệt liên quan đến bảo mật dữ liệu và xung đột lợi ích. Việc chia sẻ thông tin nhạy cảm, dữ liệu tài chính hoặc chiến lược kinh doanh với bên thứ ba đòi hỏi phải có các điều khoản bảo mật chặt chẽ và cơ chế kiểm soát phù hợp.

Bên cạnh đó, sự khác biệt về phương thức làm việc và văn hóa doanh nghiệp giữa nhân sự nội bộ với chuyên gia bên ngoài có thể dẫn đến thiếu đồng bộ trong quá trình lập báo cáo và đưa ra kết luận kiểm toán. Nếu CAE không phân bổ công việc hợp lý, đội ngũ nội bộ có thể rơi vào tình trạng phụ thuộc vào lực lượng thuê ngoài, làm giảm động lực tự nâng cao năng lực chuyên môn.

Theo các chuyên gia của KPMG và IIA, để vận hành hiệu quả mô hình "thuê ngoài một phần", doanh nghiệp và CAE cần xác định rõ đâu là năng lực cốt lõi cần duy trì trong nội bộ. Theo đó, bộ phận KTNB phải giữ quyền kiểm soát đối với các hoạt động kiểm toán trọng yếu, am hiểu sâu văn hóa doanh nghiệp và các rủi ro vận hành chính. Việc thuê ngoài chỉ nên áp dụng đối với các lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn kỹ thuật cao, mang tính đặc thù hoặc khi khối lượng công việc tạm thời vượt quá năng lực của bộ phận KTNB.

Doanh nghiệp cũng cần xây dựng khung quản trị và cơ chế giám sát chất lượng phù hợp. Trong đó, CAE giữ vai trò thiết lập tiêu chuẩn công việc, phê duyệt chương trình kiểm toán và kiểm soát chất lượng đầu ra của nhóm chuyên gia bên ngoài, bảo đảm tuân thủ các chuẩn mực KTNB trong nước và quốc tế. Đồng thời, bộ phận KTNB cần chuyển đổi tư duy theo hướng kiểm toán linh hoạt, xây dựng kế hoạch kiểm toán có khả năng thích ứng cao trước những biến động của môi trường kinh doanh.

Khủng hoảng nhân sự không phải là bài toán mới đối với KTNB, nhưng đang trở thành dấu mốc buộc nghề kiểm toán phải tái định hình phương thức vận hành. Việc áp dụng mô hình "thuê ngoài một phần" không chỉ giúp doanh nghiệp giải quyết bài toán thiếu hụt nguồn lực mà còn tạo điều kiện nâng cao chất lượng kiểm toán, góp phần xây dựng hệ thống quản trị minh bạch và phát triển bền vững trong kỷ nguyên số./.