Kiến tạo giá trị cho tăng trưởng hai con số

Để đồng hành cùng mục tiêu tăng trưởng hai con số của đất nước, hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước có thể xem xét 5 hướng tiếp cận chính. Ảnh: TL

Minh chứng từ Các cơ quan Kiểm toán tối cao (SAI) tiên tiến trên thế giới cho thấy, chuyển từ kiểm toán tuân thủ sang kiểm toán tạo giá trị là xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia. Trong năm tài khóa 2024, cơ quan Trách nhiệm giải trình Chính phủ Hoa Kỳ (GAO) ước tính các hoạt động kiểm toán và khuyến nghị của mình đã tạo ra 67,5 tỷ USD lợi ích tài chính.

Tương tự, Văn phòng Kiểm toán Quốc gia Vương quốc Anh (NAO) công bố tác động tài chính từ hoạt động kiểm toán đạt khoảng 5,3 tỷ bảng Anh. Điều đó cho thấy giá trị của kiểm toán không chỉ dừng ở việc phát hiện và xử lý sai phạm mà còn góp phần hoàn thiện chính sách, tiết kiệm nguồn lực và nâng cao hiệu quả quản trị công.

Thông lệ quốc tế và thực tiễn Việt Nam cho thấy, để đồng hành cùng mục tiêu tăng trưởng hai con số của đất nước, hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước (KTNN) có thể xem xét 5 hướng tiếp cận sau:

Xây dựng Chương trình kiểm toán tăng trưởng ở cấp toàn Ngành

Lựa chọn các chủ đề gắn trực tiếp với các động lực phát triển quốc gia như: Đầu tư công và hạ tầng chiến lược; đất đai, tài sản công; thu ngân sách và chống thất thu; chuyển đổi số; hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân; năng lượng, môi trường và tăng trưởng xanh. Điểm mới là thay vì chỉ hỏi "có sai phạm không", cần hỏi thêm: nguồn lực có tạo ra giá trị phát triển không, điểm nghẽn nào đang làm chậm tăng trưởng và kiến nghị kiểm toán có thể mở khóa nguồn lực nào cho nền kinh tế.

Kiểm toán nhà nước không chỉ là cơ quan hậu kiểm mà còn là thiết chế góp phần bảo đảm chất lượng tăng trưởng. Ảnh: TL

Kiểm toán điểm nghẽn thể chế

Nhiều dự án, chương trình hiện nay không chậm vì thiếu tiền mà vì vướng quy hoạch, đất đai, thẩm quyền, định mức, tiêu chuẩn kỹ thuật, giải phóng mặt bằng, phối hợp liên ngành hoặc tâm lý sợ trách nhiệm. KTNN cần vượt ra khỏi việc quy trách nhiệm cho từng đơn vị cụ thể để nhận diện lỗi hệ thống và kiến nghị sửa cơ chế.

Kinh nghiệm Brazil cho thấy, SAI có thể hỗ trợ nâng cao hiệu quả chính sách phân quyền bằng cách chỉ ra các vấn đề phối hợp giữa Trung ương, vùng và địa phương trong các lĩnh vực như giáo dục, y tế, hạ tầng và phúc lợi xã hội. Việt Nam đang đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; vì vậy, kiểm toán cần đánh giá xem phân cấp đang thực sự giải phóng nguồn lực hay tạo thêm điểm nghẽn mới.

Kiểm toán dựa trên dữ liệu và cảnh báo sớm rủi ro

Trong giai đoạn tăng tốc, nếu kiểm toán chỉ phát hiện sau khi tiền đã chi xong thì chi phí sửa sai rất lớn. Cần xây dựng hệ thống phân tích dữ liệu để nhận diện sớm các bất thường như: Dự án nhiều lần điều chỉnh tổng mức đầu tư, tỷ lệ chỉ định thầu cao, gói thầu có dấu hiệu chia nhỏ, giải ngân dồn vào cuối năm, một nhà thầu trúng nhiều gói ở nhiều địa phương, giá mua sắm cao bất thường, tài sản công sử dụng kém hiệu quả hoặc dấu hiệu thất thu thuế trong các mô hình kinh doanh mới.

INTOSAI Journal nhấn mạnh rằng phân tích dữ liệu thời gian thực có thể giúp rút ngắn chu kỳ kiểm toán và phát hiện mẫu hình bất thường khi chúng mới hình thành.

Chuyển từ kiến nghị xử lý sang kiến nghị tạo giá trị

Kiến nghị kiểm toán trong giai đoạn mới không chỉ dừng ở thu hồi, giảm chi, xử lý tài chính hay chấn chỉnh tuân thủ. Cần phân loại kiến nghị thành bốn nhóm: Kiến nghị tài chính, kiến nghị tuân thủ, kiến nghị cải cách quy trình và kiến nghị tháo gỡ điểm nghẽn phát triển.

Có thể cân nhắc xây dựng "Danh mục kiến nghị kiểm toán có tác động tăng trưởng cao", gồm những kiến nghị có khả năng mở khóa nguồn lực, rút ngắn thời gian thực hiện dự án, giảm chi phí tuân thủ, tăng thu bền vững hoặc cải thiện môi trường kinh doanh. GAO từng ước tính một phần nhỏ trong tổng số khuyến nghị mở của họ có thể tạo ra lợi ích tài chính từ 106 tỷ USD đến 208 tỷ USD nếu được thực hiện.

Tăng cường kiểm toán chính sách hỗ trợ khu vực tư nhân

Khi kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, kiểm toán cần đánh giá các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp có thực sự đi đúng vào điểm nghẽn hay không. Chẳng hạn, chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo có tạo ra sản phẩm mới, doanh thu mới, năng suất mới không; chương trình chuyển đổi số có làm giảm thời gian và chi phí thủ tục cho doanh nghiệp không; ưu đãi thuế, tín dụng, đất đai có đến đúng đối tượng không; các chương trình xúc tiến thương mại có giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu không?

Để triển khai, KTNN có thể lựa chọn một số chuyên đề thí điểm trong giai đoạn đầu. Mỗi chuyên đề cần có chỉ số đo lường rõ ràng, báo cáo tác động cụ thể và kiến nghị cải cách có địa chỉ chịu trách nhiệm.

Tăng trưởng hai con số là mục tiêu lớn, nhưng điều quan trọng hơn là tăng trưởng phải có chất lượng. Việt Nam không chỉ cần thêm nguồn lực mà cần giảm lãng phí nguồn lực; không chỉ cần thêm chính sách mà cần chính sách hiệu quả hơn; không chỉ cần phân cấp mạnh hơn mà cần kiểm soát rủi ro tốt hơn.

Những khuyến nghị trên có thể là một trong những hướng đi để KTNN đồng hành với mục tiêu tăng trưởng hai con số một cách đúng vai, đúng chức năng, góp phần tăng cường kỷ luật, hiệu quả và chất lượng phát triển của đất nước./.