Kiến tạo hạ tầng năng lượng thông minh cho kỷ nguyên tăng trưởng xanh

Theo các chuyên gia, xây dựng hệ thống năng lượng thông minh với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) và các cơ chế tài chính xanh sẽ là nền tảng để nâng cao hiệu quả vận hành, bảo đảm an ninh năng lượng, gia tăng năng lực cạnh tranh và đưa Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Hạ tầng năng lượng thông minh - nền móng của đô thị xanh

Trong quá trình đô thị hóa nhanh, nhu cầu năng lượng ngày càng tăng trong khi yêu cầu giảm phát thải ngày càng khắt khe khiến mô hình phát triển hạ tầng truyền thống không còn phù hợp. Thay vì chỉ tập trung mở rộng nguồn cung điện, nhiều chuyên gia cho rằng hạ tầng năng lượng cần được quy hoạch như một cấu phần cốt lõi của đô thị thông minh.

Theo KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, các đô thị hiện nay tiêu thụ khoảng 70% tổng năng lượng và phát thải hơn 75% lượng khí nhà kính toàn cầu. Vì vậy, phát triển hạ tầng năng lượng thông minh không đơn thuần là đầu tư thêm thiết bị hay công nghệ mà là quá trình tái cấu trúc toàn bộ hệ thống hạ tầng đô thị theo hướng xanh và số hóa.

Hệ thống năng lượng thông minh sẽ là nền tảng để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh, phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh (Ảnh:minh họa)

Từ góc độ quy hoạch, KTS Trần Ngọc Chính cho rằng phát triển hạ tầng năng lượng thông minh phải được tích hợp ngay từ giai đoạn quy hoạch, bao gồm quy hoạch không gian phát triển năng lượng tái tạo, lưới điện thông minh, hệ thống lưu trữ năng lượng, mạng lưới trạm sạc xe điện, trung tâm điều hành năng lượng, cùng hạ tầng dữ liệu phục vụ quản lý và vận hành. Song song với đó là phát triển công trình xanh, giao thông xanh và huy động các nguồn lực tài chính như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và mô hình hợp tác công - tư để tạo nguồn lực cho quá trình chuyển đổi.

Ông Trần Ngọc Chính cho biết, khi hạ tầng năng lượng được quy hoạch đồng bộ với hạ tầng số và hạ tầng giao thông, đô thị không chỉ giảm phát thải mà còn nâng cao chất lượng sống, tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và tạo nền tảng cho tăng trưởng xanh.

Quy hoạch tích hợp - chìa khóa của chuyển đổi năng lượng

Nếu quy hoạch là nền móng thì phương thức vận hành sẽ quyết định hiệu quả của hạ tầng năng lượng thông minh.

PGS.TS.KTS Nguyễn Vũ Phương, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng) nhận định, thế giới đang bước vào giai đoạn phát triển đô thị mới, nơi năng lượng, carbon và khả năng chống chịu khí hậu trở thành những yếu tố trung tâm. Điều này đòi hỏi quy hoạch đô thị không thể chỉ dừng ở phân khu chức năng mà phải tích hợp đồng thời ba yếu tố là không gian - năng lượng - dữ liệu.

Theo vị chuyên gia, các đô thị Việt Nam đang đối mặt với áp lực gia tăng nhu cầu năng lượng, ô nhiễm không khí, hiệu ứng đảo nhiệt và quá tải hạ tầng. Vì vậy, bài toán năng lượng không thể giải quyết bằng việc tăng nguồn cung điện đơn thuần mà cần được xử lý ngay từ tổ chức không gian đô thị, thiết kế công trình, phát triển giao thông xanh và xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ quản trị.

Ông đề xuất mô hình “đô thị năng lượng xanh thông minh” với năm trụ cột gồm năng lượng thông minh, giao thông xanh, công trình xanh, hạ tầng thích ứng biến đổi khí hậu và dữ liệu đô thị. Trong đó, dữ liệu và các công nghệ số sẽ đóng vai trò giám sát tiêu thụ năng lượng, lượng phát thải carbon và hiệu quả vận hành theo thời gian thực, tạo cơ sở cho việc tối ưu hóa toàn bộ hệ thống năng lượng đô thị.

Ở góc độ quốc tế, bà Deirdre Ní Fhallúin, Đại sứ Ireland tại Việt Nam, chuyển đổi năng lượng và chuyển đổi xanh là những thách thức mang tính toàn cầu, đòi hỏi các quốc gia tăng cường chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác thực chất để cùng tìm ra các giải pháp hiệu quả. Ireland là một trong những quốc gia đi đầu trong phát triển năng lượng tái tạo, với điện gió cung cấp khoảng một phần ba tổng sản lượng điện tiêu thụ trên toàn đảo trong năm 2025. Tuy nhiên, theo bà, bài toán lớn nhất hiện nay không phải là mở rộng quy mô nguồn điện tái tạo, mà là nâng cao năng lực tích hợp và vận hành đồng bộ toàn bộ hệ thống năng lượng.

Kinh nghiệm của Ireland cho thấy, phát triển hạ tầng năng lượng thông minh cần đặt người tiêu dùng làm trung tâm. Quốc gia này đã lắp đặt khoảng 2,2 triệu công tơ điện thông minh, tương đương hơn 80% số hộ gia đình; trong đó khoảng 97% thiết bị truyền dữ liệu hằng ngày. Nhờ đó, biểu giá điện theo thời gian sử dụng được áp dụng rộng rãi, giúp người dân chủ động điều chỉnh nhu cầu tiêu thụ và khai thác hiệu quả hơn nguồn năng lượng tái tạo.

Theo bà Deirdre Ní Fhallúin, cùng với phát triển các nguồn điện sạch, công tơ thông minh, công nghệ lưu trữ, chuyển đổi số và sự tham gia của người tiêu dùng là những yếu tố quan trọng để xây dựng hệ thống năng lượng hiện đại.

Bà Deirdre Ní Fhallúin cũng cho biết, Ireland đang triển khai nhiều chính sách nhằm đồng thời đáp ứng nhu cầu điện cho các trung tâm dữ liệu và mục tiêu giảm phát thải carbon. Kế hoạch LEAP được triển khai từ đầu năm 2026 hướng tới tháo gỡ các rào cản về hạ tầng năng lượng, đồng thời định hướng bố trí các ngành sử dụng nhiều điện tại những khu vực có nguồn năng lượng tái tạo dồi dào.

Theo bà, kinh nghiệm này cho thấy phát triển hạ tầng năng lượng thông minh không chỉ là đầu tư vào công nghệ mà còn đòi hỏi quy hoạch đồng bộ, cơ chế điều hành linh hoạt và sự tham gia của cả Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.