Kiến tạo hệ sinh thái Jazz – định hình diện mạo mới cho văn hóa, du lịch Thủ đô

Jazz xuống phố, hình thành tập công chúng mới

Từ những đêm diễn bùng nổ trên các sân khấu lớn, không gian tương tác đường phố phóng khoáng, các triển lãm, tọa đàm, workshop, jam session (buổi chơi nhạc ngẫu hứng), chuỗi hoạt động trong khuôn khổ Liên hoan nhạc Jazz quốc tế Hà Nội - Hanoi Jazztival 2026 đã tạo nên những dấu ấn đặc biệt trong đời sống nghệ thuật của Thủ đô. Không còn là một dòng nhạc dành cho những khán giả chuyên biệt, một diện mạo khác của Jazz Hà Nội dần hiện rõ: cởi mở hơn, gần công chúng hơn và có khả năng đối thoại với di sản, không gian đô thị cũng như đời sống đương đại.

Theo NSƯT Quyền Văn Minh, kể từ khi ông và ban nhạc chơi jazz tại khách sạn Sofitel Metropole đầu những năm 1990, cho đến khoảng 10 năm trở lại đây, khán giả trẻ Việt Nam quan tâm tới Jazz đã nhiều hơn rõ rệt. Cùng với việc đưa Jazz biểu diễn trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, loại hình âm nhạc này dần trở thành một sinh hoạt quen thuộc với công chúng Thủ đô.

Không gian Nhà Bát Giác trong đêm bế mạc Liên hoan nhạc Jazz quốc tế Hà Nội - Hanoi Jazztival 2026. Ảnh: BTC.

Nhìn nhận về công chúng nhạc Jazz ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Việt Nam học và nhân học - tiến sĩ (TS) Stan BH Tan-Tangbau, tác giả cuốn sách “Chơi jazz ở Việt Nam: Quyền Văn Minh và nhạc jazz Hà Nội” cho biết, khi mới sang Việt Nam trong thập niên 1990, ông từng nghĩ ở Việt Nam không có nhạc jazz. Thứ mà ông bắt gặp nhiều khi đó là karaoke, tuy nhiên, 30 năm qua, nhiều thứ đã thay đổi. Quan sát sự phát triển của Jazz, ông cũng thấy được sự biến đổi của văn hóa Việt Nam.

Với Hanoi Jazztival 2026, TS Stan BH Tan-Tangbau đặc biệt đánh giá cao cách làm của Hà Nội khi đưa loại hình âm nhạc này tiếp cận miễn phí đối với người dân. Ông cho biết, đây là điều không có ở nước ngoài, bởi ở đó nếu muốn xem một “ngôi sao” như Quyền Văn Minh biểu diễn, khán giả phải bỏ ra ít nhất 80 USD.

NSƯT Quyền Văn Minh trình diễn tại lễ khai mạc Hanoi Jazztival 2026, tối 17/9. Ảnh: BTC

“Điều này rất quan trọng vì người chơi nhạc phải có người nghe, có người thưởng thức; từ đó cần phải mở rộng số lượng khán giả và xây dựng tập công chúng nghe thường xuyên”, TS Stan BH Tan-Tangbau đánh giá.

Định hình bản sắc “Jazz Hà Nội”

Theo ông Stan BH Tan-Tangbau, nếu chỉ đưa những nghệ sĩ quốc tế nổi tiếng đến biểu diễn, Hanoi Jazztival sẽ chỉ dừng lại ở một lễ hội âm nhạc quốc tế. Điều mà ông quan tâm là một trong những đặc điểm đáng chú ý của jazz Việt Nam: Ngay từ những giai đoạn đầu, các nghệ sĩ đã cố gắng tìm một ngôn ngữ của riêng mình.

Với NSƯT Quyền Văn Minh, hành trình của Jazz Hà Nội có sự gắn bó với những lớp ký ức và di sản của thành phố. Ông cho rằng từ cái gốc di sản, nghệ sĩ có thể kế thừa truyền thống để tư duy, sáng tác những giá trị mới phù hợp với sự chuyển mình của Hà Nội.

Các nghệ sĩ trình diễn saxophone phối hợp với nhạc cụ được tạo nên từ những chất liệu gần gũi với đời sống người Việt trong khuôn khổ chương trình “Jazz & Di sản”. Ảnh: BTC.

Nghệ sĩ Quyền Thiện Đắc, thông qua chương trình “Jazz và Di sản”, đang cho thấy một hướng tiếp cận như vậy: Để Jazz đương đại gặp nhạc cụ và chất liệu truyền thống ngay trong một không gian văn hóa của Hà Nội. “Chúng tôi nói tiếng Việt nhưng nói bằng ngôn ngữ của jazz”, anh nói.

Đây cũng là điểm mà Jazz ở Hà Nội có thể tạo ra sự khác biệt: không phải biến ca trù, xẩm hay dân ca Việt thành một thứ “trang trí”, mà tìm cách để các chất liệu ấy thực sự tham gia vào quá trình sáng tạo.

Jazz có thể tiếp nhận tiết tấu, tinh thần ứng tác của âm nhạc truyền thống; ngược lại, nghệ sĩ truyền thống có thể tiếp cận những phương thức biểu đạt mới của Jazz. Nhà nghiên cứu Stan BH Tan-Tangbau cũng lưu ý rằng việc tạo ra bản sắc không đơn giản là “Jazz hóa” một bài dân ca. Các nghệ sĩ có thể khai thác thang âm, quãng, hơi thở vùng miền và quan trọng hơn là đưa trải nghiệm cá nhân vào quá trình sáng tạo.

NSND Tấn Minh nhận định đây là chìa khóa để hình thành một “Jazz Hà Nội”. Vị Giám đốc Nhà hát Ca múa nhạc Thăng Long cho rằng, Hà Nội không sao chép New York, Paris hay Tokyo, mà tạo ra một ngôn ngữ Jazz được kể bằng ký ức, không gian, con người và văn hóa bản địa.

Nghệ sĩ Jazz gốc Việt Nguyên Lê thăng hoa trong một tiết mục trình diễn tại đêm bế mạc. Ảnh: BTC.

Xây dựng hệ sinh thái bền vững cho Thành phố Sáng tạo

Hanoi Jazztival 2026 đã tạo được một không gian kết nối nghệ sĩ, công chúng và các thiết chế văn hóa. Nhưng một festival diễn ra trong vài ngày chưa thể tự thân tạo nên một hệ sinh thái. Theo NSƯT Quyền Văn Minh, Hanoi Jazztival có thể tạo ấn tượng nhưng Jazz chỉ thực sự sống trong thành phố khi có những sân khấu thường xuyên, nghệ sĩ có nơi biểu diễn và công chúng hình thành thói quen nghe nhạc. Theo ông, đây là bài toán quan trọng nhất sau kỳ liên hoan.

Hiện Hà Nội đã có các chương trình Jazz cộng đồng miễn phí vào cuối tuần tại Nhà Bát Giác. Tuy nhiên, NSƯT Quyền Văn Minh nhấn mạnh, nếu chỉ có một sân khấu thì chưa đủ. Ông đề xuất có thể phát triển thêm 3-4 sân khấu nhỏ quanh khu vực phố đi bộ Hồ Hoàn Kiếm, vừa tạo sân chơi cho các câu lạc bộ học sinh, sinh viên, vừa mở rộng không gian thưởng thức nghệ thuật cho công chúng. Khi đó, Jazz không còn phụ thuộc vào một festival hay vài câu lạc bộ riêng lẻ. Nó trở thành một phần của đời sống đô thị, nơi cuối tuần người dân có thể nghe Jazz, người trẻ có thể đến chơi nhạc, nghệ sĩ quốc tế có thể giao lưu, du khách có thể tình cờ bắt gặp một buổi biểu diễn trên phố.

Các nghệ sĩ quốc tế đưa Jazz xuống phố, len vào nhịp sống cuối tuần và gặp gỡ khán giả giữa lòng Thủ đô. Ảnh: BTC.

Một hệ sinh thái như vậy còn cần kết nối với đào tạo. Nghệ sĩ nhạc Jazz người Mỹ David Carlos Valdez cho rằng, Hà Nội cần phát triển đội ngũ nghệ sĩ trẻ, đặc biệt là các tay bass, guitar, nhà phối khí và sáng tác trẻ; đồng thời tạo môi trường làm việc và cơ hội phát triển nghề nghiệp trong nước để thu hút những nhạc công đang học tập, làm việc ở nước ngoài trở về. Theo ông, từ sân khấu đến trường học, từ nghệ sĩ đến nhà tổ chức, từ câu lạc bộ đến công chúng đều phải được kết nối. Đó mới là nền móng của một hệ sinh thái Jazz.

Theo bà Lê Thị Ánh Mai, Phó Giám đốc Sở VHTT&DL Hà Nội, Hanoi Jazztival cho thấy rõ hơn vai trò của văn hóa, nghệ thuật trong kiến tạo đời sống, tạo sản phẩm và gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến. Với chiều sâu văn hóa, hệ thống di sản phong phú và những không gian đô thị giàu bản sắc, vấn đề của Hà Nội không chỉ là bảo tồn mà còn là biến những giá trị ấy thành những trải nghiệm văn hóa hấp dẫn. Nhạc Jazz, khi được đặt trong không gian Hà Nội và kết nối với nghệ sĩ, công chúng, di sản, đã trở thành một ví dụ sinh động cho quá trình ấy.

Tiến sĩ Stan BH Tan-Tangbau cũng đề xuất, sự chủ động của nghệ sĩ cần kết hợp với chính sách đồng bộ của thành phố trong xây dựng khán giả, hạ tầng biểu diễn và đào tạo tài năng. Từ nền tảng của Hanoi Jazztival 2026, nếu tiếp tục kết nối nghệ sĩ, công chúng, không gian biểu diễn, đào tạo và các hoạt động âm nhạc truyền thống, có thể từng bước tạo dựng “Jazz Hà Nội” - một dòng Jazz mang tinh thần quốc tế nhưng có bản sắc riêng. Và khi ấy, Hanoi Jazztival sẽ vượt khỏi khuôn khổ một sự kiện âm nhạc đơn thuần để trở thành thương hiệu văn hóa - du lịch đặc trưng, minh chứng cho sức sáng tạo của Thủ đô.