Kiệt tác hiếm có của Van Gogh tái xuất sau hơn 60 năm

Một trong những kiệt tác cuối đời của Vincent van Gogh, Châtaigniers en fleurs (Những cây hạt dẻ nở hoa), đang trở thành tâm điểm chú ý khi nhà đấu giá Sotheby's vừa đạt được thỏa thuận với hậu duệ của gia đình từng sở hữu tác phẩm.

Sức hấp dẫn của tác phẩm không chỉ nằm ở giá trị nghệ thuật mà còn ở lịch sử sở hữu kéo dài hơn 1 thế kỷ, với nhiều biến động.

Kiệt tác trở lại

Chân dung tự họa của Van Gogh

Chân dung tự họa của Van Gogh

Đầu tháng 10 này, giới yêu nghệ thuật xôn xao khi nhà đấu giá Sotheby's công bố kế hoạch đưa bức tranh Châtaigniers en fleurs của Vincent van Gogh ra thị trường, sau hơn 60 năm tác phẩm gần như không xuất hiện trước công chúng.

Khi đó, Sotheby's đưa tác phẩm vào danh mục đấu giá bộ sưu tập Blaquier-Arrietatại New York. Mang giá trị nghệ thuật cao và rất khan hiếm trên thị trường, tác phẩm được định giá dự kiến khoảng 180 triệu USD. Đây là con số có thể thiết lập kỷ lục mới đối với tranh của danh họa người Hà Lan.

Vì vậy, Châtaigniers en fleursnhanh chóng trở thành một trong những tác phẩm được quan tâm nhất trong mùa đấu giá nghệ thuật cuối năm. Trong chuyến triển lãm trước phiên đấu giá, đông đảo người yêu nghệ thuật đã đến chiêm ngưỡng bức họa hiếm hoi của Van Gogh còn nằm trong tay tư nhân.

Bức tranh được vẽ vào ngày 24/5/1890 tại Auvers-sur-Oise, Pháp, thuộc giai đoạn sáng tác cuối cùng của Van Gogh, chỉ khoảng 2 tháng trước khi ông qua đời.

Khi này, Van Gogh mới rời cơ sở y tế ở Saint-Rémy-de-Provence. Dưới sự chăm sóc của bác sĩ Paul Gachet ở Auvers-sur-Oise, ông nhanh chóng quay lại nhịp độ sáng tác dày đặc. Những tác phẩm ra đời trong giai đoạn này thường được giới nghiên cứu và sưu tập đánh giá cao bởi chúng phản ánh một chặng sáng tác ngắn nhưng đặc biệt phong phú và mãnh liệt.

Tác phẩm Châtaigniers en fleurs khắc họa những cây hạt dẻ đang mùa trổ hoa, với tán cây lớn chiếm phần đáng kể không gian tranh. Thay vì tái hiện thiên nhiên theo lối tả thực đơn thuần, Van Gogh đã dùng những nét cọ ngắn, dày để tạo cảm giác chuyển động cho tán lá. Các sắc hồng, trắng của hoa hòa cùng màu xanh của cây và bầu trời, trong khi những mảng màu đậm giúp nhấn mạnh hình khối của thân cây.

Đặc biệt, dưới tán cây là 3 người phụ nữ mặc váy sáng màu, còn trên đường quê là một người đàn ông đi bộ. Sự hiện diện của con người tạo nên tỷ lệ đối lập với những thân cây đồ sộ, đồng thời đem lại cảm giác sinh động cho khung cảnh làng quê. Theo giới thiệu của Sotheby's, đây là tác phẩm hiếm hoi trong loạt tranh cây hạt dẻ của Van Gogh có sự xuất hiện của các nhân vật.

Chỉ có 8 bức tranh phong cảnh Van Gogh thực hiện trong giai đoạn ở Auvers-sur-Oise còn nằm trong tay các nhà sưu tập tư nhân. Sotheby's đánh giá Châtaigniers en fleurs là một trong những tác phẩm nổi bật nhất về quy mô và chất lượng nghệ thuật trong nhóm này.

Sau khi hoàn thành, Châtaigniers en fleurs được chuyển cho em trai Van Gogh là Theo van Gogh, rồi đến tay Johanna van Gogh-Bonger - vợ góa của Theo và con trai họ.

Qua nhiều lần chuyển nhượng, bức tranh từng thuộc sở hữu của Samuel Fischer rồi sau đó lại tiếp tục đi qua một số bộ sưu tập tại châu Âu và Mỹ, trước khi được gia đình Blaquier-Arrieta mua vào năm 1975.

Theo hồ sơ của Sotheby's, bức tranh từng được giới thiệu tại nhiều triển lãm ở Paris, Amsterdam, Berlin, Rotterdam và New York trong nửa đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên, sau lần xuất hiện tại Bảo tàng Guggenheim năm 1964, tranh chủ yếu nằm trong bộ sưu tập tư nhân, ít có cơ hội tiếp xúc với công chúng.

Câu hỏi về giao dịch năm 1936

Trong lần tái xuất này, Châtaigniers en fleurs lại bất ngờ vướng tranh chấp ngay trước khi được đưa ra thị trường. Nguyên nhân xuất phát từ giao dịch năm 1936, thời điểm bức tranh rời khỏi gia đình Fischer.

Bức tranh “Châtaigniers en fleurs” của Van Gogh

Bức tranh “Châtaigniers en fleurs” của Van Gogh

Samuel Fischer là nhà xuất bản có tiếng tại Đức. Ông và vợ, Hedwig Fischer, mua bức Châtaigniers en fleurs vào năm 1909. Sau khi Fischer qua đời năm 1934, vợ ông được thừa kế tác phẩm. Trước đó, con rể của gia đình là Gottfried Bermann-Fischer đã gửi bức tranh tại phòng tranh Paul Cassirer ở Amsterdam từ khoảng năm 1932 hoặc 1933. Năm 1936, tác phẩm được bán cho 2 nhà sưu tập người Pháp Henriette và Marcel Kapferer thông qua Paul Cassirer.

Thời điểm giao dịch diễn ra đặc biệt nhạy cảm. Khi đó, Đức Quốc xã đã nắm quyền tại Đức và các chính sách bài Do Thái ngày càng siết chặt đời sống của cộng đồng người Do Thái. Gia đình Fischer phải rời Berlin sang Vienna để tránh sự đàn áp.

Bức tranh được bán khoảng 3 tháng sau khi gia đình rời Berlin. Điều này đặt ra câu hỏi liệu giao dịch có thực sự tự nguyện hoặc xuất phát từ những tổn thất tài chính và sức ép mà gia đình phải đối mặt dưới chế độ Đức Quốc xã?

Ngày 12/11/2026, luật sư kiêm nhà nghiên cứu về hoàn trả tác phẩm nghệ thuật Gunnar Schnabel, đại diện cho hậu duệ gia đình Fischer, đã gửi thư tới Sotheby's. Ông yêu cầu nhà đấu giá chứng minh bức tranh được bán với mức giá phù hợp thị trường vào năm 1936, đồng thời làm rõ liệu giao dịch có diễn ra trong hoàn cảnh gia đình bị buộc phải bán tài sản hay không. Phía gia đình cũng đề nghị hoãn việc đưa tác phẩm ra thị trường cho đến khi những câu hỏi về nguồn gốc được giải quyết.

Thỏa thuận tốt đẹp

Trong thời kỳ Đức Quốc xã, nhiều gia đình Do Thái bị tước đoạt tài sản, mất nguồn thu nhập hoặc buộc phải bán những vật có giá trị để trang trải cuộc sống và tìm đường rời khỏi đất nước. Một giao dịch có đầy đủ giấy tờ pháp lý vì vậy chưa chắc đã phản ánh đầy đủ mức độ tự nguyện của người bán.

Vấn đề này đã được cộng đồng quốc tế quan tâm trong nhiều thập niên. Ngày 3/12/1998, 44 quốc gia tham dự Hội nghị Washington về tài sản thời kỳ Holocaust đã thông qua 11 nguyên tắc liên quan đến các tác phẩm nghệ thuật bị Đức Quốc xã chiếm đoạt.

Văn kiện khuyến nghị mở hồ sơ lưu trữ, xác định nguồn gốc tác phẩm, tìm kiếm những chủ sở hữu trước chiến tranh và hậu duệ của họ, đồng thời hướng tới các giải pháp công bằng khi quyền sở hữu được xác lập.

“Verger avec cyprès” hiện là bức tranh đắt giá nhất của Van Gogh, với giá 117,18 triệu USD

“Verger avec cyprès” hiện là bức tranh đắt giá nhất của Van Gogh, với giá 117,18 triệu USD

Năm 2009, Tuyên bố Terezín tiếp tục mở rộng vấn đề khi nhấn mạnh sự cần thiết phải khắc phục hậu quả của những vụ tịch thu tài sản trái phép, bao gồm cả các giao dịch bán dưới sức ép. Văn kiện khuyến khích chính phủ, bảo tàng và các tổ chức tư nhân đẩy mạnh nghiên cứu nguồn gốc tác phẩm, tạo điều kiện để hậu duệ - những người bị hại - đưa ra yêu cầu và tìm kiếm giải pháp phù hợp.

Đến ngày 5/3/2024, các hướng dẫn thực hành bổ sung cho Nguyên tắc Washington được công bố nhân dịp kỷ niệm 25 năm văn kiện này. Những hướng dẫn mới làm rõ rằng việc một người đang bị đàn áp bán tác phẩm nghệ thuật trong giai đoạn 1933 - 1945, tùy hoàn cảnh cụ thể, có thể được xem tương đương như một hình thức chuyển nhượng không tự nguyện.

Với Châtaigniers en fleurs, phía Sotheby's cho biết quá trình nghiên cứu nguồn gốc tác phẩm trước đó chưa cho thấy bằng chứng bức tranh bị bán dưới sức ép. Nhà đấu giá khẳng định đã tiến hành nghiên cứu lịch sử sở hữu và vẫn duy trì đối thoại với đại diện gia đình Fischer nhằm tìm kiếm giải pháp phù hợp.

Tới ngày 17/11/2026, quá trình thương lượng cuối cùng cũng mang lại kết quả tốt đẹp. Sotheby's thông báo gia đình Blaquier-Arrieta và các hậu duệ hợp pháp của Samuel cùng Hedwig Fischer đã đạt được thỏa thuận về bức tranh.

"Để ghi nhận lịch sử phức tạp của bức tranh trong thời kỳ Đức Quốc xã và những đau thương mà gia đình Fischer phải trải qua trong thảm họa diệt chủng Holocaust, 2 gia đình đã đạt được giải pháp mà cả 2 bên đều hài lòng" - theo Sotheby's.

Hậu duệ gia đình Fischer cảm ơn quá trình thương lượng thiện chí, cho rằng thỏa thuận giúp ghi nhận những đau thương gia đình từng trải qua và tôn vinh hành trình tìm kiếm công lý của Gisela Bermann Fischer - cháu gái Samuel và Hedwig Fischer.

Trong khi đó, gia đình Blaquier-Arrieta cũng hài lòng khi đạt được giải pháp hòa giải với hậu duệ nhà Fischer. Họ đánh giá cao cuộc đối thoại mang tính xây dựng giữa các bên và bày tỏ mong muốn chuyển giao kiệt tác cho thế hệ nhà sưu tập tiếp theo.

Các bên không công bố chi tiết điều khoản thỏa thuận, cũng không xác nhận liệu hậu duệ gia đình Fischer có nhận được khoản bồi thường tài chính hoặc được chia sẻ giá trị tác phẩm hay không. Dù vậy, thỏa thuận đạt được ngay trước phiên đấu giá đã giúp Châtaigniers en fleurs tiếp tục được đưa ra thị trường theo kế hoạch. Tác phẩm sẽ xuất hiện tại phiên đấu giá của Sotheby's ở New York vào tối 18/11/2026 (sáng 19/11 theo giờ Việt Nam).

Van Gogh và những kỷ lục trên thị trường đấu giá

Van Gogh là một trong những họa sĩ có tác phẩm đạt giá cao nhất trên thị trường nghệ thuật quốc tế. Năm 1990, bức Portrait du Dr. Gachet được bán với giá 82,5 triệu USD, tạo nên một trong những thương vụ nổi tiếng nhất thời kỳ bùng nổ thị trường nghệ thuật cuối thế kỷ 20. Năm 2022, Verger avec cyprès (1888) được bán tại Christie's ở New York với giá 117,18 triệu USD, bao gồm phí dành cho người mua. Theo Kỷ lục Guinness Thế giới, đây là mức giá cao nhất từng được trả cho một bức tranh Van Gogh tại phiên đấu giá. Với mức giá bán ra dự kiến là 180 triệu USD, Châtaigniers en fleurs có khả năng vượt xa kỷ lục trên.

An Bình (tổng hợp)

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa: https://thethaovanhoa.vn/kiet-tac-hiem-co-cua-van-gogh-tai-xuat-sau-hon-60-nam-20261119055308624.htm