Kinh tế chất thải và tiềm năng phát triển

NGUỒN TÀI NGUYÊN MỚI

Trên thế giới, kinh tế chất thải (Waste economy) đã trở thành một cấu phần quan trọng của mô hình kinh tế tuần hoàn - nơi rác thải không còn là điểm kết thúc mà trở thành điểm khởi đầu của một chu trình giá trị mới.

Trùn quế chuyển hóa phân bò tươi tạo ra phân trùn quế, loại phân hữu cơ chất lượng cao phục vụ nông nghiệp.

Từ nhựa tái sinh, kim loại thu hồi, đến năng lượng sản xuất từ đốt rác hay khí sinh học, từ chất thải hữu cơ, những gì từng bị vứt bỏ đang được tái định nghĩa như nguồn tài nguyên thứ cấp.

Các quốc gia tiên phong như: Đức, Thụy Điển, Nhật Bản đã xây dựng cả một ngành công nghiệp tái chế hiện đại, đóng góp đáng kể vào GDP và tạo ra hàng triệu việc làm xanh.

Tại Việt Nam, với tốc độ đô thị hóa nhanh, quy mô dân số lớn và cơ cấu tiêu dùng đang chuyển dịch mạnh mẽ, lượng chất thải phát sinh chính là “mỏ tài nguyên” chưa được khai thác đúng mức.

Việc triển khai Luật Bảo vệ môi trường 2020 cùng các cam kết phát thải ròng “Net Zero” vào năm 2050 đã mở ra khung pháp lý cho quá trình chuyển đổi này.

Kinh tế chất thải có thể hiểu là hệ thống các hoạt động kinh tế xoay quanh việc thu gom, phân loại, tái chế, tái sử dụng và chuyển hóa chất thải thành sản phẩm, nguyên liệu hoặc năng lượng mới.

Khác với cách tiếp cận truyền thống coi rác là gánh nặng cần xử lý, kinh tế chất thải nhìn nhận chất thải như một dạng “tài nguyên thứ cấp” có thể tiếp tục tạo ra giá trị gia tăng.

Đây là một cấu phần quan trọng của mô hình kinh tế tuần hoàn - nơi vòng đời sản phẩm được kéo dài tối đa và lượng thải bỏ được giảm xuống mức thấp nhất.

Về bản chất, sự hình thành kinh tế chất thải gắn liền với sự chuyển đổi giữa 3 mô hình phát triển chủ yếu.

Kinh tế chất thải không đơn thuần là ngành xử lý rác, mà là bước chuyển tư duy từ “quản lý chất thải” sang “quản trị tài nguyên”.

Đây chính là nền tảng để xây dựng một mô hình tăng trưởng hiệu quả hơn, ít phụ thuộc vào khai thác tài nguyên nguyên sinh và thân thiện hơn với môi trường.

Thứ nhất, mô hình kinh tế tuyến tính - mô hình phổ biến trong nhiều thập niên qua. Ở đó, quá trình phát triển diễn ra theo chuỗi: khai thác tài nguyên - sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ.

Giá trị được tạo ra chủ yếu ở khâu sản xuất và bán hàng, còn chi phí môi trường thường bị “ngoại biên hóa”. Hệ quả là tài nguyên suy giảm nhanh chóng, trong khi lượng rác thải gia tăng không kiểm soát.

Thứ hai, mô hình kinh tế tái chế. Mô hình này vẫn giữ cấu trúc tuyến tính cơ bản, nhưng bổ sung khâu thu hồi và tái chế sau tiêu dùng.

Một phần chất thải được quay trở lại làm nguyên liệu cho chu trình sản xuất mới.

Tuy nhiên, do sản phẩm ban đầu không được thiết kế để tái chế triệt để, hiệu quả thu hồi thường thấp, chi phí cao và chưa giải quyết tận gốc vấn đề phát sinh rác.

Thứ ba, mô hình kinh tế tuần hoàn - nền tảng của kinh tế chất thải hiện đại. Ngay từ khâu thiết kế, sản phẩm đã được tính toán để dễ sửa chữa, tái sử dụng, tái chế hoặc phân hủy sinh học.

Vòng đời vật liệu được khép kín tối đa, giảm thiểu chôn lấp và phát thải. Trong mô hình này, chất thải gần như không còn là “điểm cuối”, mà trở thành “đầu vào” của chu trình mới.

Giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng, mà còn ở khả năng duy trì dòng vật liệu trong nền kinh tế.

Tại Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 theo Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 1-10-2021. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế chất thải.

Trong thập niên tới, kinh tế chất thải tại Việt Nam được dự báo sẽ bước vào giai đoạn tăng tốc, khi yêu cầu phát triển bền vững không còn là lựa chọn mà trở thành tiêu chuẩn bắt buộc của thị trường.

Quá trình đô thị hóa, gia tăng tiêu dùng và hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ buộc doanh nghiệp phải đầu tư bài bản vào thu gom, tái chế và thiết kế sản phẩm thân thiện môi trường.

GÓP PHẦN HẠN CHẾ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG

Quy hoạch tỉnh Đồng Tháp thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (theo Quyết định 39/QĐ-TTg ngày 14-1-2025 của Thủ tướng Chính phủ), yếu tố kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển năng lượng tái tạo được xác định là một trong những định hướng xuyên suốt.

Infographics về Cuộc thi lần thứ 19 năm 2026.

Những chủ trương này cho thấy kinh tế chất thải tại Đồng Tháp không chỉ là sáng kiến tự phát của doanh nghiệp hay hợp tác xã, mà đang dần trở thành một nội dung nằm trong định hướng phát triển chính thức của địa phương.

Nhiều mô hình đã cho thấy chất thải không còn là gánh nặng mà đang trở thành nguồn tài nguyên mới.

Sau mỗi vụ thu hoạch, rơm rạ được thu gom, ép thành viên nén sinh khối phục vụ làm nhiên liệu đốt sạch cho công nghiệp và sản xuất nông nghiệp.

Trong lĩnh vực dịch vụ, không ít cơ sở chế biến thực phẩm, nhà hàng đã phối hợp với đơn vị chuyên trách để thu gom dầu ăn đã qua sử dụng, tái chế thành xà phòng công nghiệp, góp phần hạn chế ô nhiễm môi trường.

Đáng chú ý, kết quả đề tài sản xuất phân bón sinh học từ phụ phẩm xoài đã được chuyển giao cho Công ty TNHH Nhiên liệu Nông nghiệp Đồng Tháp, biến vỏ, hạt và bã xoài thành phân hữu cơ phục vụ canh tác.

Bên cạnh đó, Công ty Cổ phần Trang trại sạch cũng phát triển sản phẩm phân trùn quế từ phân bò tươi, tạo ra dòng phân bón hữu cơ chất lượng cao, cùng với nhiều sáng kiến khác đang được nghiên cứu và ứng dụng.

Ngoài các mô hình chuyển hóa rơm rạ thành viên nén sinh khối, những sáng kiến tận dụng phụ phẩm nông nghiệp đang ngày càng lan rộng.

Vỏ trái cây, bã xoài, bã sắn, vỏ sầu riêng, vỏ trứng vịt muối… đều có thể thành nguyên liệu sản xuất phân hữu cơ, góp phần cải tạo đất và giảm chi phí đầu vào cho nông dân.

Bên cạnh đó, phân trùn quế sản xuất từ phân bò của một số trang trại xã Long Phú Thuận, xã Châu Thành đã được thị trường nông nghiệp đón nhận như một sản phẩm phân bón hữu cơ chất lượng cao.

Thậm chí giá thể rơm sau khi thu hoạch nấm rơm cũng có thể tái sử dụng để phối trộn làm phân bón.

Các dự án thí điểm khác như xử lý bùn sinh học từ nhà máy chế biến thủy sản hay thu gom vỏ trấu làm nguyên liệu sinh khối cho thấy tiềm năng lớn trong phát triển chuỗi giá trị kinh tế chất thải ở Đồng Tháp.

Thiết nghĩ để kinh tế chất thải thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, điều cần thiết không chỉ là những mô hình thí điểm, mà là một chiến lược hành động lâu dài.

Trước hết, việc triển khai hiệu quả cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 phải được thực hiện nghiêm túc, minh bạch, bảo đảm doanh nghiệp có trách nhiệm hơn với vòng đời sản phẩm của mình.

Cùng với đó là các chính sách khuyến khích đủ mạnh về tín dụng xanh, ưu đãi thuế, giá điện từ rác hợp lý để thu hút đầu tư vào công nghệ tái chế hiện đại.

Một mắt xích quan trọng khác là tổ chức lại hệ thống thu gom, phân loại rác tại nguồn theo hướng chuyên nghiệp, giảm chi phí trung gian và nâng cao chất lượng nguyên liệu tái chế.

Khi người dân thay đổi thói quen tiêu dùng và phân loại rác, khi doanh nghiệp chủ động thiết kế sản phẩm thân thiện môi trường, và khi chính sách tạo ra thị trường minh bạch cho sản phẩm tái chế, kinh tế chất thải sẽ không còn là giải pháp tình thế mà trở thành một ngành kinh tế xanh thực sự - tiềm năng phát triển cho đất nước trong kỷ nguyên mới.

Sắp tới, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Đồng Tháp tổ chức hội thảo tư vấn “Nông nghiệp hữu cơ - hướng đi bền vững” và hội nghị phổ biến kiến thức với chủ đề “Khoa học công nghệ thúc đẩy nông nghiệp tuần hoàn và kinh tế xanh”, “Ứng dụng công nghệ cao trong nông nghiệp và chế biến nông sản tại địa phương”.

Qua đó, góp phần nâng cao nhận thức cho đội ngũ trí thức và Nhân dân trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp về phát triển kinh tế chất thải hướng đến mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp hữu cơ, an toàn và bền vững.

TIỂU LAM