Kinh tế Iran: Khi khủng hoảng kinh tế vượt ra ngoài những con số

Đối với Mina, một bà nội trợ tại Iran, tác động của xung đột không được đo đếm bằng những cuộc không kích hay các tuyên bố quân sự, nó hiện hữu trong những thứ ngày càng vắng bóng trên bàn ăn của gia đình.

“Kể từ khi xung đột Mỹ-Iran bắt đầu từ tháng 2/2026, chúng tôi ngày càng nghèo đi. Thành thật mà nói, tôi không nhớ nổi lần cuối mình mua thịt đỏ là khi nào”, cô Mina nói với DW.

Gia đình cô đã chuyển sang thịt gà để thay thế thịt đỏ nhưng ngay cả loại thực phẩm từng được xem là phổ biến này cũng dần trở thành một thứ xa xỉ. “Chúng tôi không còn nghĩ đến chuyện tiết kiệm tiền nữa. Điều duy nhất chúng tôi nghĩ đến là làm sao trả được tiền thuê nhà và mua đủ thức ăn”, cô chia sẻ.

Câu chuyện của Mina phần nào phản ánh sức ép ngày càng lớn mà các hộ gia đình Iran đang phải đối mặt khi những khó khăn kinh tế kéo dài nhiều năm gặp thêm cú sốc từ xung đột.

Sức ép kép lên nền kinh tế

Theo dự báo của IMF, nền kinh tế Iran có thể suy giảm 5,4% trong năm nay, trong khi lạm phát được dự báo lên tới 69%. Đây là triển vọng đáng lo ngại đối với nền kinh tế vốn đã chịu nhiều sức ép từ các biện pháp trừng phạt, đồng nội tệ suy yếu, thâm hụt ngân sách kéo dài và tốc độ tăng giá cao trong nhiều năm.

Ngân hàng Thế giới (WB) cũng cảnh báo, xung đột, hoạt động thương mại suy yếu và tình trạng bất ổn kéo dài đang tiếp tục đè nặng lên nền kinh tế của quốc gia Hồi giáo.

Theo nhà kinh tế học Ahmad Alavi, một nhà nghiên cứu người Iran hiện đang sinh sống tại Thụy Điển, xung đột với Mỹ không phải là nguyên nhân tạo ra cuộc khủng hoảng kinh tế của Iran nhưng đã khiến những vấn đề vốn tồn tại từ trước trở nên nghiêm trọng hơn.

“Iran bước vào cuộc xung đột trong bối cảnh lạm phát đã trên 40%, đồng nội tệ suy yếu, thâm hụt ngân sách kéo dài và phải chịu các biện pháp trừng phạt trong nhiều năm”, ông Alavi dẫn chứng.

Theo chuyên gia này, xung đột đã trở thành một “cú sốc bên ngoài” đối với nền kinh tế vốn đã mong manh của Iran. Thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng, gián đoạn hoạt động thương mại qua eo biển Hormuz, tình trạng Internet bị ngắt quãngvà kỳ vọng lạm phát gia tăng đã góp phần làm sức mua của người dân sụt giảm mạnh.

Những diễn biến trên diễn ra trong bối cảnh giá cả tại Iran đã tăng nhanh từ trước. Đáng chú ý, giá lương thực còn tăng nhanh hơn mặt bằng giá chung. Giá bánh mì và ngũ cốc tăng khoảng 140%, thịt và gia cầm tăng 135%, các sản phẩm từ sữa tăng hơn 116%, trong khi dầu ăn tăng hơn 200%.

Cuộc khủng hoảng kinh tế vì thế đang vượt ra khỏi những con số trên các báo cáo. Nó hiện hữu trong từng bữa ăn bị cắt giảm, những khoản chi phải trì hoãn và những kế hoạch tiết kiệm ngày càng xa vời của các gia đình Iran.

Khoảng 4 triệu người Iran có thể rơi vào nghèo đói

Sức ép từ lạm phát đang ngày càng lan rộng, khiến những khoản chi từng được các gia đình coi là có thể cắt giảm trở thành những nhu cầu thiết yếu cũng phải cân nhắc.

Theo các nhà kinh tế, du lịch và quần áo thường là những khoản chi đầu tiên bị các hộ gia đình cắt giảm khi thu nhập chịu sức ép. Tuy nhiên, khi lạm phát kéo dài, việc thắt chặt chi tiêu đã lan sang cả thực phẩm, chăm sóc y tế và giáo dục.

Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với các gia đình có thu nhập trung bình - nhóm từng có khả năng duy trì một mức sống tương đối ổn định và tự coi mình là an toàn về tài chính.

Theo nhà kinh tế Ahmad Alavi, các hộ gia đình có thu nhập thấp vẫn là nhóm chịu tác động nặng nề nhất. Tuy nhiên, ngày càng nhiều người thuộc tầng lớp trung lưu cũng đang phải đối mặt với những áp lực vốn trước đây chủ yếu xuất hiện ở nhóm thu nhập thấp.

“Nhiều người làm công ăn lương và người nghỉ hưu lần đầu tiên rơi xuống dưới chuẩn nghèo, do thu nhập không theo kịp lạm phát”, ông Alavi nói.

Ông ước tính, kể từ khi xung đột leo thang, khoảng 3,5-4,5 triệu người Iran có thể đã rơi vào cảnh nghèo đói, nâng tổng số người sống dưới chuẩn nghèo lên hơn 40 triệu người.

Nếu những ước tính này được duy trì, quy mô nghèo đói sẽ trở thành một trong những hệ quả xã hội đáng lo ngại nhất của cuộc khủng hoảng kinh tế hiện nay. Không chỉ làm suy giảm mức sống trong ngắn hạn, nghèo hóa trên diện rộng còn có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận giáo dục, chăm sóc y tế và cơ hội việc làm của người dân trong dài hạn.

Doanh nghiệp chịu sức ép

Sức ép kinh tế không dừng lại ở các hộ gia đình. Khu vực tư nhân Iran cũng đang phải xoay xở trước sự bất định ngày càng lớn của môi trường kinh doanh.

Ông Morteza, một thương nhân Iran cho biết, các tuyến đường thương mại, đặc biệt là vận tải biển, trong khu vực đã nhanh chóng thay đổi.

Ông Morteza cho hay: “Trung Quốc đã lấp một phần khoảng trống do các nhà cung cấp ở Dubai để lại”. Theo ông, khác với các nước vùng Vịnh, Trung Quốc còn có khả năng vận chuyển hàng hóa bằng đường sắt qua Trung Á, qua đó tránh được một phần rủi ro và sự chậm trễ của vận tải biển.

Ông cho rằng sự gia tăng vai trò của các tuyến vận tải đường bộ có thể là một trong những nguyên nhân khiến Mỹ nhắm mục tiêu vào tuyến đường sắt gần biên giới Iran với Turkmenistan. Tuy nhiên, nhận định này hiện chưa thể được kiểm chứng độc lập.

Ngoài ra, sự mất giá nhanh chóng của đồng Rial và lạm phát tăng vọt cũng khiến các doanh nghiệp gặp khó.

Theo ông Morteza, tỷ giá hối đoái biến động gần như mỗi ngày khiến doanh nghiệp khó xác định giá hàng hóa, lập kế hoạch nhập hàng hay duy trì lợi nhuận. Những mặt hàng từng được mua và bán với mức giá thấp nay phải được thay thế với chi phí cao hơn đáng kể.

Tuy nhiên, việc tăng giá lại đặt ra một vấn đề khác: Liệu người tiêu dùng còn đủ sức mua hay không?

Đây là vòng xoáy đang khiến hoạt động kinh doanh tại Iran trở nên khó dự đoán hơn. Chi phí đầu vào tăng, tỷ giá biến động và sức mua suy giảm đã gây sức ép lên cả doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng.

Ông Morteza cho rằng, sự bất định đã trở thành trở ngại lớn nhất đối với hoạt động kinh doanh. “Trong bối cảnh căng thẳng tiếp tục kéo dài, tôi thực sự không nhìn thấy một tương lai rõ ràng cho hoạt động kinh doanh ở Iran”, ông nói.

Cái giá của sự bất định

Trong bối cảnh nền kinh tế chịu tác động đồng thời từ xung đột, lạm phát và các biện pháp trừng phạt, dư địa để Iran sử dụng các công cụ chính sách nhằm giảm nhẹ sức ép đối với người dân và doanh nghiệp đang bị thu hẹp.

Theo nhà kinh tế Ahmad Alavi, dù giá dầu thế giới tăng có thể tạo thêm nguồn thu cho các nước xuất khẩu dầu, Iran khó tận dụng cơ hội này. Các biện pháp trừng phạt, hạn chế xuất khẩu và chi phí vận chuyển gia tăng tiếp tục làm suy giảm nguồn thu thực tế từ dầu mỏ của Tehran.

Trong ngắn hạn, chính phủ có thể sử dụng một số công cụ như trợ cấp, kiểm soát giá và can thiệp vào thị trường ngoại hối để giảm bớt áp lực đối với người dân. Tuy nhiên, theo ông Alavi, những biện pháp này khó có thể xử lý được các nguyên nhân mang tính cơ cấu của cuộc khủng hoảng.

Bên cạnh lạm phát và sức mua suy giảm, sự bất định đang nổi lên như một trong những trở ngại lớn nhất đối với quá trình phục hồi kinh tế Iran.

Dù giá dầu thế giới tăng có thể tạo thêm nguồn thu cho các nước xuất khẩu dầu, Iran khó tận dụng cơ hội này. Các biện pháp trừng phạt, hạn chế xuất khẩu và chi phí vận chuyển gia tăng tiếp tục làm suy giảm nguồn thu thực tế từ dầu mỏ của Tehran.

Ông Alavi nhận thấy, nhiều doanh nghiệp đang trì hoãn các quyết định đầu tư do không thể dự đoán được điều kiện kinh tế trong tương lai.

Khi tỷ giá biến động mạnh, chi phí đầu vào tăng và sức mua của người tiêu dùng suy yếu, việc bỏ vốn cho các kế hoạch dài hạn trở nên rủi ro hơn.

Tâm lý thận trọng cũng đang lan sang các hộ gia đình. Lo ngại giá cả tiếp tục tăng và thu nhập thực tế tiếp tục giảm khiến người dân hạn chế chi tiêu, ưu tiên các nhu cầu trước mắt thay vì những khoản mua sắm lớn hoặc kế hoạch tiết kiệm.

Nhà kinh tế Alavi cho rằng, khôi phục niềm tin của nhà đầu tư, doanh nghiệp và người tiêu dùng có thể mất nhiều thời gian hơn cả việc sửa chữa những thiệt hại vật chất do xung đột gây ra.

Chuyên gia này cũng cảnh báo, mức sống của người dân tại Iran có thể tiếp tục suy giảm. Các gia đình có thể phải cắt giảm thêm những khoản chi cho thực phẩm, chăm sóc y tế và giáo dục. Trong khi đó, hoạt động kinh doanh đình trệ có thể kéo theo thêm nhiều doanh nghiệp đóng cửa và tỷ lệ thất nghiệp gia tăng.

Đối với những gia đình đang phải vật lộn với chi phí sinh hoạt từng ngày, những mục tiêu lớn của nền kinh tế dường như vẫn còn rất xa. “Chúng tôi không còn nghĩ về tương lai nữa”, cô Mina bày tỏ.