Kinh tế tư nhân trước cơ hội bứt phá: Cần tháo gỡ điểm nghẽn để lớn mạnh

Hơn một triệu doanh nghiệp nhưng nội lực vẫn còn mỏng

Kinh tế tư nhân đang đứng trước một thời điểm đặc biệt trong tiến trình phát triển của nền kinh tế Việt Nam. Sau nhiều năm được nhìn nhận là khu vực năng động nhưng còn hạn chế về quy mô và sức cạnh tranh, doanh nghiệp tư nhân hiện nay đã được xác định là một trong những động lực quan trọng nhất thúc đẩy tăng trưởng. Những chủ trương mới về phát triển kinh tế tư nhân không chỉ thể hiện sự thay đổi trong tư duy quản lý mà còn mở ra kỳ vọng về một giai đoạn bứt phá mạnh mẽ của cộng đồng doanh nghiệp.

Ảnh minh họa

Tuy nhiên, cơ hội lớn chưa đồng nghĩa với thành công chắc chắn. Thực tế cho thấy phía sau con số hơn một triệu doanh nghiệp đang hoạt động vẫn là những thách thức kéo dài về vốn, thị trường, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, việc tháo gỡ các điểm nghẽn tồn tại nhiều năm không chỉ là yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp mà còn là điều kiện tiên quyết để khu vực kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực tăng trưởng của đất nước trong giai đoạn mới.

Theo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đến năm 2025, cả nước có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, tăng mạnh so với khoảng 811.000 doanh nghiệp năm 2020. Khu vực này hiện chiếm tới 96,6% tổng số doanh nghiệp trên cả nước và tạo việc làm cho khoảng 9,27 triệu lao động.

Dù vậy, sự gia tăng về số lượng chưa phản ánh đầy đủ chất lượng phát triển. Năm 2025 ghi nhận khoảng 35.800 doanh nghiệp giải thể, tăng gần 67% so với năm trước, cùng hơn 112.700 doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động. Đây là tín hiệu cho thấy sức chống chịu của nhiều doanh nghiệp vẫn còn hạn chế trước những biến động của thị trường.

Một thực tế đáng chú ý là phần lớn doanh nghiệp tư nhân vẫn có quy mô nhỏ và siêu nhỏ. Gần 70% doanh nghiệp ngoài nhà nước có vốn dưới 10 tỷ đồng; hơn 81% sử dụng dưới 10 lao động. Vốn bình quân của một doanh nghiệp tư nhân chỉ đạt khoảng 49,2 tỷ đồng, thấp hơn đáng kể so với doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nhà nước.

Không chỉ hạn chế về quy mô, năng lực đổi mới sáng tạo cũng đang là điểm yếu của khu vực này. Tỷ lệ doanh nghiệp giới thiệu sản phẩm hoặc dịch vụ mới trong ba năm gần đây chỉ đạt 7,5%; chưa đến 40% doanh nghiệp ứng dụng ít nhất một công nghệ số trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI nhận định khu vực kinh tế tư nhân đã tích lũy được nhiều nội lực sau nhiều năm phát triển và đang sẵn sàng bước sang giai đoạn tăng trưởng mới nếu các điểm nghẽn được tháo gỡ hiệu quả.

Sức ép kép từ thị trường, vốn và môi trường pháp lý

Kết quả khảo sát PCI năm 2025 cho thấy khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp hiện nay không còn nằm ở thủ tục hành chính mà đã chuyển mạnh sang vấn đề thị trường đầu ra.

Tỷ lệ doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm khách hàng tăng từ 45,3% lên 60,2%, tương đương giai đoạn chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của đại dịch Covid-19. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp lựa chọn trạng thái phòng thủ khi có tới 54,8% đơn vị dự kiến giữ nguyên quy mô hoạt động trong thời gian tới.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI, tiếp cận vốn vẫn là "cánh cửa hẹp" đối với doanh nghiệp tư nhân. Có tới 75,5% doanh nghiệp không thể vay vốn nếu không có tài sản bảo đảm; tỷ lệ các khoản vay yêu cầu thế chấp lên tới 93,5%.

Bên cạnh đó, hơn 60% doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong việc tìm kiếm khách hàng, trong khi khoảng 26% doanh nghiệp phản ánh vẫn phát sinh chi phí không chính thức trong quá trình hoạt động.

Đáng lo ngại hơn, 53,5% doanh nghiệp sản xuất bị giảm đơn hàng xuất khẩu trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng tại nhiều thị trường lớn suy giảm. Cùng với đó, sức mua trong nước phục hồi chậm khiến không ít doanh nghiệp rơi vào tình trạng thiếu đơn hàng kéo dài.

Mặt bằng lãi suất phổ biến từ 9-13%/năm và việc giải ngân tín dụng còn thận trọng tiếp tục tạo áp lực lớn lên dòng tiền doanh nghiệp.

Nhìn rộng hơn, những khó khăn mà doanh nghiệp tư nhân đang gặp phải không đơn thuần là câu chuyện của từng doanh nghiệp riêng lẻ mà phản ánh sức khỏe của cả môi trường kinh doanh. Khi doanh nghiệp thiếu đơn hàng, khó tiếp cận tín dụng hoặc e ngại trước những thay đổi chính sách thiếu tính dự báo, hệ quả không chỉ dừng lại ở lợi nhuận sụt giảm mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới đầu tư, việc làm và khả năng tạo ra động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế.

Điều đáng lưu ý là trong khi nhiều quốc gia đang cạnh tranh quyết liệt để hỗ trợ khu vực tư nhân phát triển, doanh nghiệp Việt Nam vẫn phải dành không ít nguồn lực để thích ứng với những rào cản mang tính thủ tục và thể chế. Điều này phần nào làm giảm khả năng tích lũy vốn và mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh.

Theo PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, rủi ro lớn nhất của năm 2026 là tốc độ tăng doanh thu không theo kịp tốc độ tăng chi phí. Điều này có thể dẫn tới suy giảm lợi nhuận, ảnh hưởng đến dòng tiền và khả năng duy trì việc làm của doanh nghiệp.

Không chỉ doanh nghiệp, khu vực hộ kinh doanh - nơi tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động - cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn. Có tới 81,5% hộ kinh doanh ghi nhận doanh thu giảm trong năm 2025; 73,7% chỉ đạt mức lợi nhuận thấp. Đặc biệt, nhiều hộ lo ngại áp lực tuân thủ sẽ gia tăng khi lộ trình bãi bỏ thuế khoán và các yêu cầu mới về thuế, kế toán, hóa đơn điện tử được triển khai trong thời gian tới.

Cần môi trường kinh doanh ổn định để giải phóng nguồn lực tư nhân

Các chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp đều cho rằng chìa khóa để kinh tế tư nhân phát triển không nằm ở các chính sách ưu ái mà ở việc xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo cao.

PGS.TS Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh điều doanh nghiệp mong muốn trước hết là sự ổn định của hệ thống pháp luật. Theo ông, không gì làm xói mòn niềm tin đầu tư bằng một khung pháp lý thay đổi liên tục và khó lường.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Duy Hưng, Thành viên Hội đồng quản trị Tập đoàn Tân Hiệp Phát cho rằng điều doanh nghiệp cần nhất là quyền kinh doanh, quyền tài sản được bảo vệ cùng với một môi trường cạnh tranh công bằng.

Trong khi đó, ông Mai Hữu Tín, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Đầu tư U&I nhận định Việt Nam chỉ còn hơn một thập kỷ để tận dụng lợi thế dân số vàng trước khi bước vào giai đoạn già hóa dân số. Đây là khoảng thời gian mang tính quyết định để cộng đồng doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng quy mô.

Nhìn từ thực tế hiện nay, thách thức lớn nhất không phải là thiếu doanh nghiệp mà là thiếu những doanh nghiệp đủ lớn để dẫn dắt thị trường và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Mục tiêu có 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa nếu đi kèm với sự gia tăng về chất lượng, năng suất và năng lực đổi mới sáng tạo.

Những chuyển động tích cực về chủ trương, chính sách đang tạo ra cơ hội phát triển lớn cho khu vực kinh tế tư nhân. Tuy nhiên, cơ hội chỉ thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi được hỗ trợ bởi một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và thuận lợi.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào giữa thế kỷ XXI, khu vực tư nhân không chỉ được kỳ vọng đóng góp nhiều hơn về quy mô mà còn phải trở thành lực lượng tiên phong trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao năng suất lao động.

Con đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức, nhưng nếu những điểm nghẽn về thể chế, vốn, thị trường và chất lượng nguồn nhân lực được tháo gỡ một cách thực chất, kinh tế tư nhân hoàn toàn có thể bước sang một giai đoạn phát triển mới. Khi đó, hàng triệu doanh nghiệp và hộ kinh doanh sẽ không chỉ là lực lượng tạo việc làm hay đóng góp cho ngân sách mà còn trở thành nền tảng quan trọng đưa nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng nhanh hơn, bền vững hơn và tự chủ hơn trong những thập niên tới.