Kinh tế tuần hoàn: Mô hình tăng trưởng của thế kỷ XXI

Theo Nghị viện châu Âu, kinh tế tuần hoàn là mô hình sản xuất và tiêu dùng dựa trên việc chia sẻ, cho thuê, tái sử dụng, sửa chữa, tân trang và tái chế nhằm kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm thiểu chất thải. Cách tiếp cận này cho thấy tăng trưởng kinh tế không nhất thiết phải gắn liền với khai thác tài nguyên ngày càng nhiều, mà có thể đạt được thông qua việc sử dụng hiệu quả hơn những gì đã có.

Cơ quan Bảo vệ môi trường Mỹ (EPA) mô tả kinh tế tuần hoàn là một hệ thống giữ vật liệu ở giá trị cao nhất trong thời gian dài nhất có thể, thiết kế lại sản phẩm để ít tiêu tốn tài nguyên và coi "chất thải" như một nguồn nguyên liệu mới.

Trong khi đó, theo Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), đây là chu trình sản xuất khép kín, chất thải được quay trở lại làm nguyên liệu đầu vào, qua đó giảm tác động đến môi trường, hệ sinh thái và sức khỏe con người.

Từ triết lý đến mô hình kinh doanh

Bản chất của kinh tế tuần hoàn là thay thế logic "một chiều" của nền kinh tế tuyến tính bằng một chu trình khép kín, trong đó giá trị của vật liệu và sản phẩm được duy trì càng lâu càng tốt. Thay vì kết thúc vòng đời tại bãi rác, sản phẩm sau sử dụng trở thành điểm khởi đầu cho một chu trình mới thông qua tái sử dụng, sửa chữa, tân trang hoặc tái chế.

Để hiện thực hóa triết lý này, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) đề xuất năm mô hình kinh doanh tuần hoàn chủ đạo. Một là cung ứng tuần hoàn, thay thế nguyên liệu đầu vào bằng vật liệu tái tạo hoặc tái chế. Hai là thu hồi tài nguyên, thu gom và tái chế vật liệu, năng lượng từ dòng chất thải. Ba là kéo dài vòng đời sản phẩm, thiết kế sản phẩm bền hơn, dễ sửa chữa và tái sản xuất để dùng lâu hơn thay vì thay mới. Bốn là mô hình chia sẻ, thông qua các nền tảng cho thuê tài sản như xe, nhà, thiết bị nhằm tối đa hóa tỷ lệ sử dụng thay vì sở hữu cá nhân. Năm là mô hình dịch vụ - sản phẩm, khi doanh nghiệp bán "chức năng" thay vì bán sản phẩm, qua đó khuyến khích nhà sản xuất thiết kế sản phẩm bền và dễ tái chế.

Điểm đáng chú ý là các mô hình này không tách rời mà có thể kết hợp linh hoạt trong toàn bộ chuỗi giá trị của doanh nghiệp, từ thiết kế, sản xuất, phân phối cho đến thu hồi sản phẩm sau sử dụng, cho phép kinh tế tuần hoàn thích ứng với nhiều ngành và quy mô khác nhau.

Giữa áp lực và động lực

Trước hết, áp lực tài nguyên và khí hậu đang khiến mô hình tuyến tính trở nên không bền vững. Theo Bộ Hợp tác Kinh tế và Phát triển Liên bang Đức, từ năm 1970, khai thác tài nguyên toàn cầu đã tăng gấp ba, trong đó, riêng hoạt động khai thác cùng chế biến tài nguyên hiện chiếm khoảng một nửa lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn, tập trung tránh phát sinh chất thải, có thể cắt giảm tới khoảng 20% phát thải khí nhà kính toàn cầu, vượt xa phạm vi riêng của lĩnh vực quản lý chất thải.

Bên cạnh đó, khoảng cách giữa thực trạng và tiềm năng vẫn còn rất lớn. Theo Báo cáo Khoảng cách Kinh tế tuần hoàn 2026 của tổ chức Circle Economy và Deloitte, nền kinh tế toàn cầu hiện chỉ tuần hoàn khoảng 6,9%, tức hơn 93% lượng vật liệu đưa vào nền kinh tế vẫn đến từ nguồn nguyên sinh chứ không được tái sử dụng hay tái chế. Để giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu dưới 2°C, giới nghiên cứu đặt mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 17% vào năm 2032, tức gần gấp ba lần hiện nay.

Báo cáo năm 2026 cũng lần đầu tiên lượng hóa thiệt hại kinh tế của mô hình tuyến tính qua chỉ số “Khoảng cách giá trị”, ước tính thế giới đang để thất thoát khoảng 25.400 tỷ Euro mỗi năm, tương đương gần 31% GDP toàn cầu, do sử dụng vật liệu kém hiệu quả. Điều này đặc biệt quan trọng khi gần một nửa lượng phát thải gây biến đổi khí hậu đến từ sản xuất và sử dụng hàng hóa hằng ngày như thép, xi măng, nhôm, nhựa và thực phẩm, cho thấy việc thay đổi cách thiết kế và sử dụng vật liệu là yếu tố then chốt bên cạnh chuyển đổi năng lượng.

Bên cạnh đó, kinh tế tuần hoàn còn là động lực kinh tế thực chất. Theo Nghị viện châu Âu, việc chuyển sang mô hình này có thể tăng năng lực cạnh tranh, kích thích đổi mới và tạo thêm khoảng 700.000 việc làm vào năm 2030, đồng thời cung cấp cho người tiêu dùng sản phẩm bền hơn và tiết kiệm chi phí dài hạn. Kinh tế tuần hoàn vì thế được nhìn nhận như một đòn bẩy để đạt Thỏa thuận Paris và Chương trình nghị sự 2030 về phát triển bền vững.

Những quốc gia tiên phong

Liên minh châu Âu (EU) là trường hợp điển hình của một chủ thể coi kinh tế tuần hoàn vừa là chiến lược môi trường, vừa là chiến lược an ninh kinh tế. EU đã ban hành Kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn, tích hợp vào Thỏa thuận Xanh châu Âu, hướng tới một nền kinh tế tuần hoàn và trung hòa carbon vào năm 2050. Các biện pháp cụ thể bao gồm cập nhật luật chất thải, quy định thiết kế sinh thái, luật bao bì, chống "tẩy xanh" và thúc đẩy quyền được sửa chữa. Đáng chú ý, EU xem tái chế nguyên liệu thô như một cách giảm phụ thuộc nhập khẩu và rủi ro nguồn cung, đặc biệt với các nguyên liệu chiến lược cho công nghệ xanh như pin và động cơ điện.

Nhật Bản đại diện cho một mô hình gắn kinh tế tuần hoàn với truyền thống văn hóa và sự đồng thuận xã hội. Ngay từ năm 1999, Nhật Bản đã xây dựng khung chính sách dựa trên khái niệm "xã hội tuần hoàn vật liệu lành mạnh", gắn với tinh thần "mottainai" đề cao tiết kiệm và tránh lãng phí. Điểm đặc sắc trong cách tiếp cận của Nhật Bản là quy trình tham vấn rộng rãi với doanh nghiệp, địa phương và viện nghiên cứu để lựa chọn ngành ưu tiên và thiết kế công cụ hỗ trợ phù hợp. Kinh nghiệm này hiện được Nhật Bản chia sẻ với nhiều nước, trong đó có Việt Nam, thông qua nghiên cứu, hội thảo và khuyến nghị xây dựng lộ trình.

Chile cùng một số nước như Hà Lan và Phần Lan lại nổi bật ở việc tích hợp kinh tế tuần hoàn vào đóng góp quốc gia theo Thỏa thuận Paris. Chile đã xây dựng Lộ trình kinh tế tuần hoàn đến năm 2040, chiến lược xử lý rác hữu cơ và bộ chỉ số đo lường vòng tuần hoàn. Theo tính toán của Viện Tài nguyên thế giới (WRI), tiềm năng tiết kiệm chi phí và carbon khi tái sử dụng khoảng 7,1 triệu tấn phế thải xây dựng mỗi năm là rất lớn. Cách làm này cho thấy kinh tế tuần hoàn không chỉ là chính sách môi trường mà còn là một chiến lược kinh tế nhằm tận dụng cơ hội tiết kiệm chi phí và tạo việc làm.

Mỹ triển khai kinh tế tuần hoàn theo hướng lồng ghép vào quản lý vật liệu bền vững. Từ năm 2009, EPA đã đưa cách tiếp cận này vào chương trình Quản lý vật liệu bền vững, nhấn mạnh thiết kế sản phẩm ít độc hại, ít tiêu tốn tài nguyên và thu hồi vật liệu từ rác thải. Mục tiêu là giảm chất thải, tái sử dụng khoáng chất quan trọng, bảo vệ cộng đồng gần các bãi rác và cơ sở xử lý, đồng thời tạo việc làm an toàn trong ngành tái chế.

Việt Nam trong dòng chảy quốc tế

Việt Nam được đánh giá là một trong những nước ASEAN đi đầu trong việc thể chế hóa kinh tế tuần hoàn. Luật Bảo vệ Môi trường 2020 lần đầu đưa mô hình này vào pháp luật, trong khi Nghị định 08/2022/NĐ-CP xác định ba trụ cột: Giảm khai thác và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên; kéo dài vòng đời vật liệu, sản phẩm; và hạn chế chất thải cùng tác động môi trường. Luật cũng đưa ra cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), buộc nhà sản xuất và nhập khẩu tổ chức thu gom, tái chế hoặc đóng góp tài chính để xử lý chất thải khó tái chế.

Về chiến lược, đầu năm 2025, theo Mạng lưới Kinh tế tuần hoàn Việt Nam, Chính phủ ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về kinh tế tuần hoàn đến năm 2035, đặt mục tiêu đến năm 2030 tiết kiệm 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng, nâng tỷ lệ năng lượng tái tạo lên 47% và thu gom xử lý 95% rác thải rắn sinh hoạt đô thị.

Đến năm 2035, Việt Nam đặt tham vọng trở thành một trung tâm đổi mới, cung cấp công nghệ và huy động vốn đầu tư cho kinh tế tuần hoàn trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN. Thông qua hợp tác với Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và các đối tác quốc tế, Việt Nam đang tiếp thu kinh nghiệm xây dựng lộ trình và lựa chọn ngành ưu tiên, theo cách tiếp cận tương đồng với EU, Nhật Bản và các nước tiên phong khác.

Kinh tế tuần hoàn đang dần chuyển từ một khái niệm môi trường sang một mô hình tăng trưởng chiến lược. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có con đường duy nhất, nhưng điểm chung là mô hình này chỉ phát huy hiệu quả khi được thể chế hóa bằng khung pháp lý rõ ràng, gắn với động lực kinh tế thực chất và có sự tham gia đồng bộ của nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Với nền tảng pháp lý và định hướng chiến lược đã hình thành, Việt Nam có cơ hội biến kinh tế tuần hoàn thành một trụ cột của tăng trưởng bền vững và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị xanh khu vực.