Kinh tế tuần hoàn tại HTX: Nâng tầm thương hiệu và giảm nghèo bền vững

Không chỉ giúp tái tạo hệ sinh thái và bảo vệ tài nguyên đất, nước, việc tối ưu hóa dòng chi phí thông qua các mắt xích tuần hoàn chính là chìa khóa then chốt nâng cao thu nhập cho nông dân, tạo nền tảng cho chiến lược giảm nghèo bền vững.

Nhiều năm qua, bài toán chi phí đầu vào tăng cao luôn là áp lực lớn đè nặng lên thu nhập của người trồng lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Thói quen canh tác cũ – phụ thuộc vào phân bón hóa học, phun xịt thuốc bảo vệ thực vật quá đà và đốt rơm rạ sau mỗi vụ thu hoạch – không chỉ làm thoái hóa tài nguyên đất, ô nhiễm nguồn nước mà còn đẩy chi phí sản xuất lên mức tối đa.

Tư duy tái tạo và tuần hoàn phụ phẩm

Trong bối cảnh giá vật tư nông nghiệp biến động thất thường, việc chuyển dịch sang mô hình kinh tế tuần hoàn trở thành yêu cầu tự thân để các HTX tự cứu lấy mình.

Thực tiễn tại HTX Phú Xuân (tỉnh Đồng Tháp) – đơn vị nằm trong vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Tràm Chim – là một minh chứng rõ nét cho sự chuyển đổi này. Trước đây, bà con nông dân sản xuất lúa 3 vụ/năm thường có thói quen đốt rơm rạ ngay trên đồng ruộng. Hành vi này không chỉ gây lãng phí nguồn phân bón hữu cơ lớn mà còn làm mất đi lượng vi sinh vật có lợi trong đất.

Trồng lúa sinh thái  giúp nâng cao hiệu quả kinh tế .

Nông dân Hồ Phước Minh (HTX Phú Xuân) chia sẻ, thời gian đầu khi tiếp cận quy trình sản xuất lúa hữu cơ, sinh thái, ông và nhiều bà con vô cùng e ngại vì đã quen với tập quán cũ. Sự lo lắng lớn nhất là sợ bỏ thuốc hóa học thì lúa phát sinh sâu bệnh, năng suất sụt giảm, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập gia đình. Tuy nhiên, sau khi được tập huấn và nhận thức rõ "giữ được đất, nước sạch thì chính người dân được hưởng lợi", ông đã mạnh dạn thay đổi.

Đặc biệt, nhờ sự hướng dẫn của các chuyên gia về việc ứng dụng chế phẩm sinh học phân hủy rơm rạ trực tiếp trên mặt ruộng, thói quen đốt rơm đã hoàn toàn bị loại bỏ. Sau một thời gian áp dụng, mặt ruộng hạn chế tối đa tình trạng rơm rạ nổi lềnh bềnh khi lấy nước, rơm phân hủy nhanh thành nguồn phân bón hữu cơ giàu dinh dưỡng trả lại cho đất. Điều này giúp cây lúa phát triển khỏe mạnh, giảm hẳn chi phí mua thuốc bảo vệ thực vật và phân hóa học.

"Một người làm thì hiệu quả chưa cao, nhưng khi cả cộng đồng cùng làm sẽ tạo ra sức lan tỏa lớn. Chúng tôi sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm để bà con cùng thay đổi, cam kết gắn canh tác lúa với việc giữ gìn nguồn đất, nước bền vững cho vùng sinh thái Tràm Chim", ông Hồ Phước Minh nhấn mạnh.

Đánh giá về giá trị tích cực này, tại Hội nghị Ngày lương thực thế giới và tăng cường hợp tác triển khai Chương trình lúa chất lượng cao, phát thải thấp Việt Nam, ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn (Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, Tràm Chim là vùng sinh thái đặc biệt quan trọng – nơi dừng chân của loài sếu đầu đỏ quý hiếm. Sếu chỉ trở về khi môi trường đất và nước thật sự sạch. Việc các HTX, trong đó có HTX Phú Xuân, ở xung quanh vùng đệm cam kết canh tác tuần hoàn, sinh thái, không hóa chất chính là nền tảng để sau này có thể xây dựng thương hiệu gạo đặc sản gắn với hình ảnh "Sếu đầu đỏ" – một lợi thế thương mại độc đáo giúp gia tăng giá trị hạt gạo trên thị trường.

Mô hình tích hợp lúa – tôm – cua

Nếu như HTX Phú Xuân thành công trong việc chuyển hóa phụ phẩm rơm rạ thành nguồn đạm hữu cơ để cắt giảm chi phí đầu vào, thì HTX nông nghiệp  Nam Quý (tỉnh An Giang) lại chứng minh tính hiệu quả vượt trội của kinh tế tuần hoàn thông qua mô hình tích hợp sinh thái lúa - tôm - cua.

Ông Phạm Trí Thương – Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX nong nghiệp Nam Quý cho biết, HTX thành lập từ năm 2020, hiện có 97 thành viên với tổng diện tích sản xuất 297 ha. Vùng đất Nam Quý vốn chịu tác động mạnh mẽ của biến đổi khí hậu. Nếu như giai đoạn trước năm 1990, vùng này chỉ làm 1 vụ lúa - 1 vụ cá; giai đoạn 1990 - 2010 chuyển sang 2 vụ lúa nhờ 8 tháng nước ngọt; thì hiện nay, độ mặn xâm nhập kéo dài 8 tháng (độ mặn từ 12 - 22‰) buộc HTX phải có bước đột phá thích ứng.

Từ sự thay đổi của tự nhiên, HTX Nam Quý đã chuyển đổi sang mô hình luân canh thông minh: Từ tháng 1 đến tháng 9 nuôi tôm, cua thích ứng nước mặn; từ tháng 9 đến tháng 12 khi mưa xuống rửa mặn thì tiến hành gieo sạ vụ lúa hữu cơ. Đây chính là hệ sinh thái tuần hoàn hoàn hảo. Con tôm, con cua cực kỳ nhạy cảm với hóa chất, bắt buộc môi trường nuôi không được sử dụng bất kỳ loại thuốc bảo vệ thực vật hay hóa học nào. Ngược lại, sau vụ tôm, nguồn chất thải hữu cơ giàu đạm dồn lại dưới đáy ao trở thành nguồn dinh dưỡng màu mỡ cho cây lúa mà không cần bón thêm phân hóa học.

Về mặt kinh tế, ông Phạm Trí Thương thừa nhận một thực tế: Năng suất lúa hữu cơ chỉ đạt từ 5 - 6,5 tấn/ha, thấp hơn đáng kể so với lúa canh tác thông thường (8 - 10 tấn/ha). Tuy nhiên, cái được lớn nhất là chi phí đầu vào giảm mạnh và biên lợi nhuận tổng hợp trên cùng một đơn vị diện tích tăng vọt.

Cụ thể, bên cạnh nguồn thu từ trồng lúa hữu cơ mang lại lợi nhuận tăng thêm 20 - 40 triệu đồng/ha, việc tích hợp nuôi tôm, cua sinh thái mang lại nguồn thu nhập bổ sung từ 50 - 70 triệu đồng/ha. Tổng cộng, mô hình tuần hoàn lúa - tôm - cua giúp nông dân bỏ túi khoản lợi nhuận vượt trội so với độc canh cây lúa, tạo ra bước nhảy vọt về thu nhập cho các hộ thành viên. Hiện, sản phẩm lúa hữu cơ của HTX Nam Quý đã duy trì 9 năm đạt tiêu chuẩn Organic quốc tế, xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Đức, Pháp, Mỹ, và được bán cho danh nghiệp xuất khẩu với giá 70.000 đồng/kg gạo.

Gỡ "nút thắt" hạ tầng và liên kết

Hiệu quả về môi trường và thu nhập từ các mô hình kinh tế tuần hoàn tại HTX Phú Xuân hay HTX Nam Quý là không thể phủ nhận. Dù vậy, để các mô hình này lan tỏa rộng rãi, trở thành động lực giảm nghèo bền vững cho toàn vùng ĐBSCL, các HTX vẫn đang đối mặt với hàng loạt "nút thắt" về hạ tầng kỹ thuật và chính sách liên kết chuỗi giá trị.

Trực tiếp quản lý vận hành sản xuất tại cơ sở, Giám đốc HTX Nam Quý Phạm Trí Thương đã thẳng thắn chỉ ra các vướng mắc lớn mà HTX sinh thái đang phải gánh vác:

Đầu tiên là hạ tầng giao thông và điện sản xuất yếu kém. Tuyến thủy lợi hiện tại chỉ rộng 5m, HTX kiến nghị cần mở rộng lên 6m để các phương tiện vận tải có thể vào tận vùng nguyên liệu vận chuyển hàng hóa, giảm chi phí logistics cho HTX. Bên cạnh đó, hệ thống điện lưới khu vực nông thôn chưa đủ tải để phục vụ vận hành các trạm bơm công suất lớn, đặc biệt là trong mùa mưa bão khi cần thoát nước khẩn cấp cho ao tôm, ruộng lúa.

Đi cùng với đó là tình trạng thiếu hụt thiết bị công nghệ và nguy cơ lây nhiễm chéo. Trong điều kiện hiện nay, HTX chưa đủ nguồn lực tài chính để trang bị máy bay không người lái (UAV) dùng riêng cho canh tác hữu cơ. Việc phải thuê dịch vụ UAV từ bên ngoài dễ dẫn đến nguy cơ lây nhiễm tồn dư thuốc bảo vệ thực vật hóa học từ các ruộng lúa thông thường trước đó. Đồng thời, vùng sản xuất hữu cơ vẫn thiếu hệ thống quan trắc tự động để kiểm soát sự lây nhiễm nguồn nước từ các ao/vùng sản xuất của hộ lân cận.

Ngoài ra, sự đứt gãy trong chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm phụ cũng là điều HTX lo lắng. Mặc dù sản phẩm lúa hữu cơ của HTX đã có doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu ổn định, song hai sản phẩm có giá trị cao trong hệ sinh thái là tôm và cua vẫn chưa tìm được doanh nghiệp thu mua chính thức. Nông dân buộc phải bán nhỏ lẻ cho thương lái ngoài thị trường tự do với giá bị ép, làm thất thoát một phần lớn giá trị gia tăng của mô hình sinh thái.

Nông dân Hồ Phước Minh bày tỏ mong muốn có sự đồng hành của các doanh nghiệp, nhà khoa học để cùng hỗ trợ người dân, HTX trong việc ứng dụng các kỹ thuật, công nghệ hiện đại vào sản xuất lúa hữu cơ theo chuỗi giá trị, vừa xử lý được rơm rạ bằng nhiều hình thức khác nhau để nâng cao hiệu quả kinh tế.

Có thể thấy, kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện kỹ thuật canh tác "xanh", mà cốt lõi là giải bài toán kinh tế thị trường: giảm tối đa chi phí sản xuất, gia tăng nhiều nguồn thu trên cùng một mảnh đất và phân chia hợp lý giá trị gia tăng giữa nông dân - HTX - doanh nghiệp.

Để làm được điều này, Nhà nước và các địa phương cần sớm có chính sách ưu tiên nguồn vốn tín dụng ưu đãi cho HTX nâng cấp hạ tầng, hỗ trợ thiết bị quan trắc, đồng thời làm "cầu nối" đưa các doanh nghiệp lớn vào liên kết bao tiêu trọn gói cả hệ sinh thái (lúa - tôm - cua). Chỉ khi rủi ro được chia sẻ và lợi ích được đảm bảo, kinh tế tuần hoàn mới thực sự trở thành bệ phóng giúp hàng nghìn hộ nông dân ĐBSCL giảm nghèo bền vững và vươn lên làm giàu.