Không để rủi ro pháp lý cản bước doanh nghiệp Việt vươn ra quốc tế

Thiếu kiểm soát rủi ro, doanh nghiệp dễ rơi vào thế bất lợi

Theo thống kê của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), trong năm 2025, Trung tâm đã thụ lý 532 vụ tranh chấp (tăng 11,2% so với năm 2024). Trong đó, tranh chấp thuần nội địa là 274 vụ, chiếm tỉ trọng lớn nhất là 51,5%. Số vụ tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) hoặc có yếu tố nước ngoài là 258 vụ, chiếm 48,5%.

Các tranh chấp được ghi nhận đa dạng về cả lĩnh vực, tính chất cũng như mức độ phức tạp của các vấn đề tranh chấp. Hai địa phương tham gia giải quyết tranh chấp tại VIAC cao nhất là Tp.HCM và Hà Nội, tiếp đến là Đồng Nai, Bắc Ninh và Lâm Đồng.

Trao đổi với Người Đưa Tin, GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch VIAC cho biết, thực tiễn giải quyết tranh chấp tại VIAC, các trung tâm trọng tài và tòa án cho thấy, không ít doanh nghiệp Việt phải chịu thiệt hại nặng nề do thiếu thông tin về đối tác, chưa chú trọng các điều khoản hợp đồng và chỉ tìm cách xử lý khi tranh chấp đã xảy ra.

GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch VIAC (Ảnh: Đặng Thủy).

Theo ông Hạnh, điểm yếu phổ biến của doanh nghiệp Việt Nam khi bước ra thị trường quốc tế là năng lực nhận diện, đánh giá và kiểm soát rủi ro từ các giao dịch xuyên biên giới. Hệ quả là khi tranh chấp phát sinh, doanh nghiệp Việt thường rơi vào thế bất lợi, thậm chí khó có khả năng thu hồi tài sản. Từ một giao dịch thiếu thận trọng, doanh nghiệp có thể phải gánh chịu thiệt hại kép, vừa mất tiền ở nước ngoài, vừa đối diện với trách nhiệm pháp lý trong nước.

GS.TS Lê Hồng Hạnh cho biết, tình trạng này xuất hiện ở nhiều ngành nghề và chuỗi cung ứng quốc tế khác. Điểm chung là doanh nghiệp quá tin vào cam kết của đối tác nhưng chưa dành sự quan tâm tương xứng cho việc xác minh thông tin và xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro. Vì vậy, thẩm định đối tác phải được xem là bước đi đầu tiên trước khi doanh nghiệp quyết định tham gia một giao dịch quốc tế.

"Cần xác minh tư cách pháp lý, năng lực tài chính, khả năng thực hiện hợp đồng và thẩm quyền của người đại diện ký kết. Bởi, đối tác là doanh nghiệp không có hoạt động thực chất hoặc đang đứng trước nguy cơ phá sản thì một hợp đồng được soạn thảo chặt chẽ đến đâu cũng khó đạt kết quả", ông Hạnh nói và nhấn mạnh, trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng tham gia sâu vào hoạt động thương mại và đầu tư, việc xác minh thông tin đối tác càng trở nên cần thiết.

Chủ động phòng ngừa tranh chấp

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, kiểm soát rủi ro từ đầu có thể giúp doanh nghiệp hạn chế tranh chấp, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn mọi bất trắc. Bởi vậy, bên cạnh việc phòng ngừa, doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược giải quyết tranh chấp ngay từ giai đoạn đàm phán, soạn thảo hợp đồng. 

Việc lựa chọn luật áp dụng, phương thức giải quyết, cơ quan có thẩm quyền và địa điểm giải quyết tranh chấp có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí, thời gian cũng như khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.

Khi tranh chấp phát sinh với đối tác nước ngoài, nhiều doanh nghiệp Việt thường rơi vào thế bất lợi (Ảnh: Văn Khánh).

Để lựa chọn trọng tài, các bên cần xây dựng điều khoản trọng tài rõ ràng, phù hợp với pháp luật áp dụng và bảo đảm hiệu lực pháp lý. Trường hợp hợp đồng chưa có thỏa thuận về trọng tài, các bên vẫn có thể thống nhất lựa chọn phương thức này sau khi tranh chấp phát sinh, nếu đáp ứng các điều kiện pháp luật liên quan.

Tuy nhiên, lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp chỉ là một phần của chiến lược quản trị pháp lý. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp phải thay đổi tư duy, không đợi đến khi quyền lợi bị xâm phạm mới tìm luật sư, thu thập chứng cứ hay tính toán phương án khởi kiện.

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, khi một khoản vốn bị mắc kẹt trong vụ kiện kéo dài, doanh nghiệp không chỉ chịu chi phí pháp lý mà còn mất đi cơ hội đầu tư, mở rộng sản xuất và tham gia các hoạt động kinh doanh mới.

"Có thể hình dung, nếu nền kinh tế có 1.000 vụ tranh chấp, mỗi vụ có giá trị bình quân 100 tỷ đồng và kéo dài một năm, lượng vốn bị đình trệ có thể lên tới 100.000 tỷ đồng. Trên thực tế, quy mô và thời gian giải quyết tranh chấp có thể lớn hơn nhiều. 

Bởi vậy, phòng ngừa rủi ro pháp lý không đơn thuần là giải pháp bảo vệ lợi ích riêng của từng doanh nghiệp mà còn góp phần khơi thông nguồn lực, nâng cao hiệu quả vận hành của nền kinh tế", ông Hạnh chia sẻ.

GS.TS Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh: Doanh nghiệp muốn vươn ra biển lớn phải chuẩn bị cả năng lực cạnh tranh lẫn "sức đề kháng" pháp lý. Khi việc thẩm định đối tác, kiểm soát hợp đồng và phòng ngừa tranh chấp trở thành một phần trong quản trị thường xuyên, doanh nghiệp mới có thể hạn chế những tổn thất đáng tiếc, tận dụng tốt cơ hội kinh doanh và tạo nền tảng cho hành trình hội nhập dài hạn.