Kinh tế xanh trở thành 'luật chơi mới' của cạnh tranh toàn cầu

Chuyển đổi xanh không chỉ là câu chuyện môi trường mà đang trở thành chiến lược phát triển dài hạn của quốc gia

Chính sách xanh mở đường cho tái cấu trúc nền kinh tế

Phát biểu tại Diễn đàn Hợp tác kinh tế Việt Nam - châu Á 2026, tổ chức chiều ngày 12/5, bà Trần Thị Lan Anh - Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu rộng dưới tác động của biến đổi khí hậu, chuyển dịch năng lượng và các tiêu chuẩn thương mại xanh mới.

Theo bà Trần Thị Lan Anh, trong trật tự kinh tế mới, tăng trưởng không chỉ được đo bằng GDP mà còn bởi khả năng chống chịu, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Vì vậy, doanh nghiệp muốn tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu buộc phải chuyển đổi xanh, số hóa và phát triển bền vững hơn.

Dẫn báo cáo “The State of Climate Action 2025”, bà Trần Thị Lan Anh cho biết, tiến trình chuyển đổi xanh toàn cầu vẫn chưa đáp ứng mục tiêu giữ nhiệt độ Trái đất tăng dưới 1,5 độ C. Tuy nhiên, các nền kinh tế muốn duy trì năng lực cạnh tranh buộc phải đẩy nhanh khử carbon trong công nghiệp, năng lượng và chuỗi cung ứng. BloombergNEF dự báo đầu tư toàn cầu cho chuyển đổi năng lượng có thể vượt 2.000 tỷ USD giai đoạn 2025-2026.

Đối với Việt Nam, cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại COP26 không chỉ là cam kết khí hậu mà còn là định hướng phát triển dài hạn nhằm tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng xanh hơn, bao trùm hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn.

Theo bà Trần Thị Lan Anh, Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng thúc đẩy tăng trưởng xanh như Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh 2021-2030, Quy hoạch điện VIII và kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn. Giai đoạn 2025-2026 được xem là bước chuyển mạnh trong hoàn thiện thể chế kinh tế xanh với Quyết định 232 về phát triển thị trường carbon, Nghị định 119/2025 về hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon và Quyết định 21 về tiêu chí môi trường, tạo hành lang pháp lý cho tín dụng xanh, trái phiếu xanh và đầu tư bền vững.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội, áp lực từ các tiêu chuẩn thương mại xanh quốc tế cũng ngày càng lớn. Liên minh châu Âu đã triển khai cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đối với các ngành phát thải cao như thép, xi măng, nhôm, phân bón và hydro. Mỹ thúc đẩy tiêu chuẩn chuỗi cung ứng xanh, trong khi Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và Trung Quốc tăng tốc xây dựng thị trường carbon và hệ sinh thái tài chính xanh.

Theo OECD, các yêu cầu môi trường trong thương mại quốc tế đang dần trở thành “luật chơi mới” của cạnh tranh toàn cầu.

“Ngày nay, doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh bằng giá thành hay năng suất lao động mà còn cạnh tranh bằng dấu chân carbon, tính minh bạch ESG, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ sử dụng năng lượng sạch”, bà Lan Anh nhấn mạnh.

Theo bà Lan Anh, nếu doanh nghiệp Việt Nam không kịp thời chuyển đổi sang mô hình kinh doanh có trách nhiệm và phát triển bền vững, những cơ hội từ xu hướng xanh hóa toàn cầu sẽ nhanh chóng trở thành rào cản thương mại và áp lực cạnh tranh.

Tăng trưởng xanh trở thành động lực phát triển mới

Ở góc độ chiến lược phát triển quốc gia, PGS.TS Nguyễn Hồng Sơn - nguyên Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, tăng trưởng xanh hiện không còn là chính sách môi trường đơn thuần mà đã trở thành mô hình phát triển mới quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.

Theo ông Nguyễn Hồng Sơn, Việt Nam đang đồng thời theo đuổi nhiều mục tiêu lớn như trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, duy trì tăng trưởng GDP hai con số giai đoạn 2026-2030, thực hiện các Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) và cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Điều này đặt ra bài toán chiến lược: làm thế nào để vừa duy trì tăng trưởng cao, vừa thực hiện chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.

Theo ông Sơn, Việt Nam không thể tiếp tục đi theo mô hình tăng trưởng cũ dựa vào lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên và năng lượng hóa thạch. Ngược lại, tăng trưởng xanh phải trở thành động lực tăng trưởng mới, gắn với đổi mới sáng tạo, công nghệ số, năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn và tài chính xanh.

PGS.TS Nguyễn Hồng Sơn cho rằng, tăng trưởng xanh hiện đã trở thành điều kiện cạnh tranh quốc tế. Các cơ chế như CBAM, tiêu chuẩn ESG, truy xuất nguồn gốc carbon, tín dụng xanh hay tài chính bền vững đang tái định hình thương mại và dòng vốn toàn cầu.

“Quốc gia nào chuyển đổi xanh nhanh hơn sẽ có lợi thế cạnh tranh dài hạn lớn hơn”, ông Nguyễn Hồng Sơn nhấn mạnh.

Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Sơn, vấn đề hiện nay không phải lựa chọn giữa tăng trưởng cao hay tăng trưởng xanh, mà là làm thế nào để “xanh hóa” trở thành động lực tạo ra tăng trưởng mới. Tăng trưởng xanh sẽ tạo ra “kỷ luật phát triển mới”, buộc doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ, buộc địa phương phải lựa chọn dự án đầu tư theo hiệu quả dài hạn thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn.

Đồng thời, tăng trưởng xanh cũng mở ra không gian phát triển mới cho nhiều lĩnh vực như năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, giao thông điện hóa, vật liệu xanh, logistics xanh, nông nghiệp carbon thấp, du lịch xanh và thị trường carbon.

Theo ông Sơn, Việt Nam hiện không chỉ cần mô hình tăng trưởng mới mà cần một mô hình phát triển mới, trong đó tri thức dần thay thế tài nguyên thô, năng suất thay thế lao động giá rẻ, đổi mới sáng tạo thay thế lợi thế chi phí thấp và dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất quan trọng.

PGS.TS Nguyễn Hồng Sơn cũng nhấn mạnh, chuyển đổi xanh không thể tách rời chuyển đổi số. Đây là quá trình “chuyển đổi kép” của nền kinh tế hiện đại. Nếu không có số hóa, sẽ không thể đo lường phát thải, tối ưu hóa năng lượng hay truy xuất carbon trong chuỗi cung ứng.

Trong khi đó, PGS.Tiến sĩ khoa học Võ Đại Lược cho rằng, yếu tố quyết định thành công của quá trình tăng trưởng xanh vẫn là hệ thống chính sách quốc gia và vai trò điều phối của Chính phủ.

Theo ông Võ Đại Lược, chuyển đổi xanh là vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp giữa Chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết vẫn là phải xây dựng được một hệ thống chính sách đồng bộ, phù hợp với yêu cầu phát triển mới.

Ông Võ Đại Lược cho rằng, Chính phủ cần giữ vai trò trung tâm trong định hướng chiến lược, ban hành các quy định môi trường và tạo khuôn khổ pháp lý đủ mạnh để doanh nghiệp tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh.

“Doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp triển khai, nhưng Chính phủ mới là chủ thể giữ vai trò dẫn dắt và quyết định hiệu quả của quá trình tăng trưởng xanh”, ông Võ Đại Lược nhấn mạnh.

Theo ông Võ Đại Lược, nếu không nhanh chóng điều chỉnh chính sách phù hợp với xu thế xanh hóa toàn cầu, nền kinh tế Việt Nam sẽ đối mặt với nhiều rủi ro về năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia chuỗi giá trị quốc tế.