Kỳ 4: Rời chiếc khăn quàng đỏ, chọn con đường tương lai

Những hành trang ấy không thể hình thành trong một ngày. Nó được bồi đắp từ những bài học đầu đời, từ 5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng, từ cách một đứa trẻ được dạy yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, học tập tốt, lao động tốt, đoàn kết, kỷ luật, khiêm tốn, thật thà, dũng cảm; từ những trải nghiệm trong gia đình, nhà trường và cộng đồng. Để rồi khi lớn lên, những lời dạy ấy không chỉ giúp các em biết điều gì đúng, điều gì sai, mà còn giúp các em trả lời câu hỏi lớn hơn: Mình có khả năng gì, Mình muốn trở thành ai, Và mình sẽ đóng góp gì cho cuộc đời… Đó là lúc giáo dục bước sang một chặng đường mới: từ dạy các em biết đến giúp các em tự lựa chọn.

Từ những giá trị được gieo đến ước mơ được định hình

Đầu tư cho trẻ em không chỉ là đầu tư cho một giai đoạn tuổi thơ. Đó là đầu tư cho con người của tương lai.

Đại diện lãnh đạo UBND phường Thanh Xuân (Hà Nội) cho rằng, điều quan trọng là tạo dựng môi trường an toàn, nhân văn, kỷ cương để các em được học tập, vui chơi, rèn luyện và phát triển toàn diện; đồng thời bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, lòng nhân ái, tính trung thực, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến ngay từ thủa thơ ấu.

Khi những giá trị tốt đẹp được vun đắp từ nhỏ, các em sẽ có nền tảng để trưởng thành và dù ở bất kỳ vị trí, nghề nghiệp nào cũng có thể đóng góp cho cộng đồng, quê hương và đất nước.

Đó cũng là điểm khởi đầu của hướng nghiệp. Bởi trước khi lựa chọn một nghề, một ngành học hay một trường đại học, mỗi người trẻ cần được hình thành một nền tảng giá trị. Một học sinh có thể chưa biết mình sẽ trở thành bác sĩ, kỹ sư, nhà khoa học, nhà báo, giáo viên hay người lao động lành nghề, nhưng các em cần biết mình phải sống thế nào, học tập ra sao, ứng xử với người khác như thế nào và có trách nhiệm gì với những lựa chọn của mình.

Từ nền tảng đó, ước mơ mới có cơ hội trở thành mục tiêu. Tại Trường THCS Lê Lợi, câu chuyện này được đặt trong chính quá trình giáo dục học sinh.

Nhà giáo Lê Minh Nguyệt - Hiệu trưởng Trường THCS Lê Lợi cho rằng, cần gieo ước mơ nhưng không áp đặt, để học sinh phát huy đúng năng lực và sở trường.

Nhà giáo Lê Minh Nguyệt - Hiệu trưởng THCS Lê Lợi cho rằng, dù trong thời bình hay thời chiến, lý tưởng yêu nước vẫn được truyền qua nhiều thế hệ thanh thiếu niên và không thể tách rời khỏi giáo dục.

Theo nhà giáo Lê Minh Nguyệt, nhà trường định hướng, phân luồng học sinh theo năng lực và phẩm chất; học sinh có năng lực, sở trường ở lĩnh vực nào thì được khuyến khích phát triển theo hướng đó. Nhà trường không chỉ định hướng các em trở thành kỹ sư, bác sĩ… mà còn gieo những ước mơ khác nhau để học sinh có thể phát huy sở trường, từ nhà khoa học, nhạc sĩ, giáo viên đến những người lao động có tay nghề.

Đáng chú ý, việc định hướng không chỉ dành cho học sinh. Nhà trường đã mời các chuyên gia tham gia các chương trình tư vấn, định hướng; đồng thời chú trọng trao đổi với phụ huynh để hạn chế tình trạng cha mẹ đặt kỳ vọng quá cao hoặc hướng con vào một lựa chọn không phù hợp với năng lực.

Bởi một đứa trẻ không thể phát triển tốt nhất nếu phải đi trên con đường do người khác lựa chọn.

Điều các em cần là được gieo ước mơ nhưng không bị áp đặt ước mơ; được cung cấp thông tin nhưng vẫn có quyền lựa chọn; được định hướng nhưng đồng thời phải học cách chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Đây cũng là bước chuyển quan trọng từ “học theo yêu cầu” sang “học vì mục tiêu”.

Ở tuổi nhỏ, một học sinh có thể học vì cha mẹ nhắc nhở, vì thầy cô giao bài, vì điểm số. Nhưng càng trưởng thành, câu hỏi cần thay đổi: Học để làm gì? Môn học nào khiến mình say mê? Mình có điểm mạnh nào? Điều gì mình cần cải thiện? Công việc nào phù hợp với mình?

Khi học sinh bắt đầu tự đặt ra những câu hỏi ấy, quá trình hướng nghiệp thực sự bắt đầu.

Khi môn học mở cánh cửa nghề nghiệp

Một giờ học trên lớp có thể chỉ kéo dài 45 phút, nhưng từ đó có thể mở ra một con đường đời kéo dài hàng chục năm.

Một học sinh yêu thích Toán và có tư duy logic có thể tìm thấy niềm say mê trong công nghệ, kỹ thuật, kinh tế. Một em thích Sinh học có thể quan tâm đến y khoa, công nghệ sinh học. Một em yêu Ngữ văn, Lịch sử có thể phát triển trong lĩnh vực báo chí, luật, giáo dục, văn hóa. Có em lại tìm thấy năng khiếu trong nghệ thuật, thể thao, thiết kế hoặc những nghề kỹ thuật đòi hỏi sự khéo léo và khả năng thực hành.

Nhưng để nhận ra điều đó, học sinh cần được trải nghiệm. Hướng nghiệp vì vậy không nên chỉ xuất hiện trước các kỳ thi tuyển sinh. Nó cần được đưa vào quá trình giáo dục để học sinh có thời gian quan sát, thử sức, thất bại, điều chỉnh và hiểu mình hơn.

Các em học sinh lớp 3A2 Trường Tiểu học và THCS Hà Đông vui tươi, náo nức bước vào đầu năm học mới.

Đây cũng là điều mà Trường THCS Lê Lợi đang hướng tới khi kết hợp phân luồng với việc gieo ước mơ và mời chuyên gia đến trao đổi với học sinh, phụ huynh.

Từ góc nhìn của giáo dục phổ thông, mục tiêu cuối cùng không phải là quyết định thay học sinh sẽ làm nghề gì. Mục tiêu là giúp các em có đủ thông tin, trải nghiệm và năng lực tự nhận diện để đưa ra lựa chọn có cơ sở.

Phó Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Nguyễn Huệ Phạm Thúy Hằng nhìn nhận, khi bước ra xã hội, dù làm nghề gì hay ở vị trí nào, điều quan trọng là các em vẫn giữ được sự tử tế, trung thực và tinh thần trách nhiệm.

“Có kiến thức, có ước mơ nhưng cũng biết nghĩ cho người khác và cho cộng đồng” mới là nền tảng của một con người thành công, theo nhà giáo Phạm Thuý Hằng.

Nhà giáo Phạm Thúy Hằng - Phó Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Nguyễn Huệ chia sẻ, về việc giúp học sinh nuôi dưỡng ước mơ, giữ gìn những giá trị tốt đẹp và sống có trách nhiệm khi bước vào xã hội.

Từ góc nhìn này, thành công không thể chỉ được đo bằng một vị trí việc làm hay mức thu nhập. Một người trẻ có thể trở thành bác sĩ, kỹ sư, nhà khoa học, giáo viên, nhà báo, nghệ sĩ, chiến sĩ hay người lao động lành nghề. Nhưng dù lựa chọn con đường nào, những phẩm chất được hình thành từ tuổi học trò vẫn theo họ vào nghề nghiệp.

Học tập tốt” tạo nền tảng tri thức. “Lao động tốt” giúp hiểu giá trị của công việc. “Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt” tạo khả năng làm việc cùng người khác.

“Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm” tạo nên nền tảng đạo đức để một người không đánh mất mình trước những lựa chọn và thử thách của cuộc sống.

Như vậy, 5 điều Bác Hồ dạy không dừng lại ở tuổi thiếu niên. Càng trưởng thành, những lời dạy ấy càng phải được chuyển hóa thành năng lực sống.

Rời chiếc khăn quàng đỏ, học cách tự đứng trên đôi chân mình

Sẽ đến lúc chiếc khăn quàng đỏ được gấp lại. Đó không phải là sự kết thúc của một hành trình, mà là dấu mốc để một người trẻ bước vào một môi trường khác.

Từ học sinh phổ thông lên sinh viên đại học, khoảng cách không chỉ nằm ở cánh cổng trường. Đó là sự thay đổi về cách học, cách sống và cách chịu trách nhiệm.

Đặc biệt với những sinh viên lần đầu rời quê nhà, xa cha mẹ để đến các đô thị lớn, sự thay đổi ấy càng rõ rệt.

Các em phải tự quản lý thời gian, tự học, tự tìm tài liệu, tự xây dựng các mối quan hệ, tự chăm sóc sức khỏe, tự xử lý những vấn đề trong cuộc sống và tự chịu trách nhiệm trước những lựa chọn của mình. Những điều tưởng như rất nhỏ ấy lại là phép thử đối với hành trang đã được hình thành từ phổ thông.

PGS.TS Nguyễn Trọng Khánh, Phó Trưởng khoa Công nghệ thông tin 1 - Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông chia sẻ, về vai trò của nền tảng kiến thức, kỹ năng và bản lĩnh được rèn luyện từ tuổi thiếu niên đối với quá trình trưởng thành của sinh viên.

Theo PGS.TS Nguyễn Trọng Khánh, Phó Trưởng khoa Công nghệ thông tin 1, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, nếu người trẻ được rèn luyện cẩn thận từ thiếu niên, các em sẽ có nền tảng suy nghĩ đúng đắn, học tập tốt hơn và thuận lợi hơn khi bước vào môi trường đại học.

Sinh viên năm cuối Lê Như Quỳnh - khoa Công nghệ thông tin, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông cho biết: Những ngày đầu rời ghế học sinh để lên đại học, lại học xa gia đình, em cũng có nhiều lo lắng và bỡ ngỡ. Môi trường mới rộng hơn, bạn bè mới, cách học mới và cũng có nhiều vấn đề phải tự mình quyết định. Nhưng những lời dạy của cha mẹ, thầy cô từ thiếu niên, nhi đồng và những năm học phổ thông, cùng với những kỹ năng sống và kiến thức pháp luật được trang bị từ sớm giúp em có ý thức hơn trong việc tự bảo vệ mình, biết nhận diện những điều không phù hợp, phân biệt đúng - sai và chủ động tránh xa những ảnh hưởng tiêu cực. Sau một thời gian học tập, rèn luyện ở đại học, em cảm thấy mình trưởng thành hơn, tự tin hơn.

Sinh viên năm cuối Trần Anh Đức - khoa Công nghệ thông tin, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thôn: Bước từ môi trường phổ thông vào đại học là một thay đổi lớn, nhất là với những sinh viên phải xa gia đình. Ban đầu em cũng bỡ ngỡ vì phải tự lo nhiều việc mà trước đây thường có bố mẹ hỗ trợ. Nhưng những nền tảng được rèn luyện từ khi còn là học sinh, từ ý thức kỷ luật, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng sống đến kiến thức pháp luật, giúp em có thêm bản lĩnh để thích nghi và tự bảo vệ mình. Đại học cũng là một quá trình rèn luyện mới, giúp em học cách tự học, tự quyết định, chịu trách nhiệm với công việc và từng bước xác định rõ hơn mục tiêu của mình. Em nghĩ chính quá trình đó giúp một người trẻ thực sự lớn lên, không chỉ về kiến thức mà cả cách sống và trách nhiệm với tương lai.

Sinh viên Trần Anh Đức và Lê Như Quỳnh, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông chia sẻ, về hành trình từ những ước mơ được gieo từ tuổi học trò đến lựa chọn con đường tương lai.

Khi đã có nền tảng về kiến thức, ý thức, kỷ luật và lý tưởng sống, sinh viên sẽ dễ hòa nhập với môi trường mới, tiếp cận kiến thức mới và phát huy khả năng của mình. Điều đó cho thấy, sự trưởng thành không bắt đầu từ ngày nhập học. Nó bắt đầu từ nhiều năm trước đó.

Từ cách một học sinh được dạy tự giác làm bài, biết giữ lời hứa, biết tôn trọng thời gian, biết chịu trách nhiệm khi mắc lỗi, biết giúp đỡ người khác và biết nói “không” trước những điều sai trái.

Những thói quen ấy tưởng nhỏ, nhưng chính là nền móng của khả năng tự quản khi bước vào đại học. Đây chính là sự tiếp nối giữa giáo dục trong nhà trường và giáo dục trong cuộc sống.

Một người trẻ muốn bước ra xã hội vững vàng không thể chỉ có bảng điểm đẹp. Các em cần biết mình là ai, mình thuộc về cộng đồng nào, những thế hệ trước đã làm gì để xây dựng quê hương, đất nước và mình có thể làm gì tiếp nối những giá trị ấy.

Nếu ở bậc phổ thông, các em bắt đầu trả lời câu hỏi “mình muốn trở thành ai?”, thì cánh cửa đại học là nơi câu trả lời ấy được đưa vào một quá trình học tập và rèn luyện cụ thể.

Tại Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, quá trình chuyển tiếp ấy được nhìn thấy khá rõ qua nhiều thế hệ sinh viên.

PGS.TS Đặng Hoài Bắc - Giám đốc Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, cho biết trong những năm gần, Học viện tiếp nhận nhiều thế hệ sinh viên có chất lượng đầu vào tốt. Theo ông, đó cũng là kết quả của quá trình tu dưỡng, rèn luyện và chăm chỉ học tập từ khi các em còn là học sinh.

Đáng chú ý, khi bước vào đại học, nhiều sinh viên cơ bản đã định hình được mong muốn về công việc sau khi tốt nghiệp. Điều đó cho thấy quá trình nhận thức, học tập và rèn luyện từ thiếu niên, nhi đồng có ý nghĩa rất quan trọng. Đó là “cái gốc” hình thành kiến thức, ý chí và sự quyết tâm của mỗi người trẻ.

Từ “cái gốc” ấy, những ước mơ bắt đầu có hình hài cụ thể.  Sinh viên năm cuối Trần Anh Đức, khoa Công nghệ thông tin, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông cho biết, sau khi hoàn thành chương trình đại học, em muốn tiếp tục học tập để trở thành nhà khoa học.

Sinh viên năm cuối Lê Như Quỳnh cùng khoa cho biết sau khi tốt nghiệp, em mong muốn làm việc tại các tập đoàn trong lĩnh vực công nghệ thông tin.

Hai lựa chọn khác nhau, nhưng cùng cho thấy một điểm chung: ước mơ chỉ thực sự trở thành mục tiêu khi người trẻ biết mình muốn đi đâu và chủ động chuẩn bị cho con đường ấy.

Từ lớp học phổ thông đến giảng đường đại học, đó là cả một quá trình. Các em không chỉ tích lũy kiến thức chuyên môn, mà còn phải học cách tự học, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, thích nghi với môi trường mới và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

 Đặc biệt trong những lĩnh vực khoa học, công nghệ phát triển nhanh, việc học không thể dừng lại sau khi nhận bằng tốt nghiệp. Một sinh viên hôm nay có thể bước vào một ngành nghề nhưng vài năm sau phải tiếp tục học để thích ứng với công nghệ mới, mô hình việc làm mới và yêu cầu mới của xã hội.

Vì vậy, điều quan trọng mà giáo dục phổ thông cần chuẩn bị không chỉ là “kiến thức để thi đại học”, mà là năng lực để tiếp tục học suốt đời.

Từ một lựa chọn cá nhân đến nguồn nhân lực của đất nước

Nếu nhìn ở phạm vi một cá nhân, chọn ngành, chọn nghề là quyết định về tương lai của một người trẻ.  Nhưng nếu nhìn ở phạm vi quốc gia, hàng triệu lựa chọn ấy sẽ tạo nên diện mạo nguồn nhân lực trong tương lai. Đây là lý do hướng nghiệp không thể chỉ được nhìn như một câu chuyện riêng của từng gia đình.

Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt giáo dục trong mối quan hệ trực tiếp với yêu cầu xây dựng nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao; đồng thời định hướng nâng cao chất lượng giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp và tăng số người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật, công nghệ.

Trong khi đó, Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để phát triển đất nước; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trình độ cao và có cơ chế, chính sách về nhân tài.

Như vậy, từ lớp học của một đứa trẻ đến giảng đường đại học và phòng nghiên cứu, doanh nghiệp hay các cơ quan, tổ chức trong tương lai là một mạch liên tục.

PGS.TS Đặng Hoài Bắc - Giám đốc Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông nhấn mạnh, vai trò của giáo dục trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.

PGS.TS Đặng Hoài Bắc - Giám đốc Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông cho biết: Học viện hiện có khoảng 32.000 sinh viên; yêu cầu đặt ra là đào tạo những thế hệ có chất lượng, đáp ứng bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển mạnh mẽ. Những năm qua, sinh viên tốt nghiệp từ Học viện làm việc tại các cơ quan Nhà nước, tập đoàn, doanh nghiệp lớn và cả ở nước ngoài.

Đằng sau những con số ấy là câu chuyện về chất lượng của một quá trình giáo dục kéo dài nhiều năm. Một kỹ sư công nghệ, một nhà khoa học hay một chuyên gia kỹ thuật không thể được tạo ra chỉ trong vài năm đại học. Nền tảng toán học, tư duy, khả năng tự học, tính kỷ luật, sự kiên trì và niềm say mê khám phá đã phải được hình thành từ trước đó.

Đó cũng là nơi 5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng gặp yêu cầu phát triển của đất nước hôm nay.

“Học tập tốt” không chỉ để đạt điểm cao, mà để có năng lực tiếp nhận tri thức mới.

“Lao động tốt” không chỉ là làm việc chăm chỉ, mà để hiểu giá trị của lao động và trách nhiệm với sản phẩm mình tạo ra.

“Kỷ luật tốt” không chỉ để tuân thủ nội quy trường học, mà để hình thành khả năng tự quản.

“Thật thà, dũng cảm” không chỉ là phẩm chất trong đời sống học sinh, mà còn là nền tảng đạo đức của người làm khoa học, người làm nghề và người tham gia đời sống xã hội.

 Từ đó, câu chuyện giáo dục không còn dừng ở việc một học sinh đỗ vào trường nào. Câu hỏi lớn hơn là: Sau khi bước qua cánh cổng ấy, các em sẽ trở thành người như thế nào.

PGS.TS Triệu Thế Hùng – Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hoá và Xã hội của Quốc hội cho rằng, cần nhìn giáo dục hôm nay bằng tầm nhìn của đất nước trong 20 năm tới.

Theo PGS.TS Triệu Thế Hùng , Nghị quyết 71-NQ/TW không chỉ đặt mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục mà hướng tới một hệ thống giáo dục hiện đại, công bằng, chất lượng; trong đó nguồn nhân lực chất lượng cao và nhân tài khoa học, công nghệ trở thành động lực quan trọng của đất nước.

Từ góc độ chính sách, PGS.TS Triệu Thế Hùng cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật về giáo dục và đào tạo, tạo hành lang để trẻ em không chỉ có điều kiện phát triển mà còn hình thành và phát huy những giá trị, phẩm chất, năng lực mà đất nước cần ở thế hệ tương lai.

Nhà nước phải bảo đảm nguồn lực, công bằng và môi trường giáo dục; toàn xã hội cùng chăm lo để người trẻ có cơ hội học tập, sáng tạo và cống hiến.

PGS.TS Triệu Thế Hùng - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội chia sẻ, về tầm nhìn giáo dục hôm nay trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực và những công dân của tương lai.

Từ lời Bác dạy, các em học cách yêu thương và biết ơn. Từ học tập, các em có tri thức. Từ rèn luyện, các em có kỷ luật và bản lĩnh.

Từ những va chạm với đời sống và không gian mạng, các em học cách phân biệt đúng - sai. Từ những trải nghiệm về nghề nghiệp, các em bắt đầu nhận ra sở trường và ước mơ.

Và từ cánh cửa đại học, những ước mơ ấy được chuyển thành một hành trình học tập, nghiên cứu, lao động và cống hiến.

Rời chiếc khăn quàng đỏ không có nghĩa là rời xa những điều đã được dạy. Ngược lại, đó là lúc những lời dạy ấy phải đi cùng các em vào một thế giới rộng lớn hơn, nơi không còn lúc nào cũng có cha mẹ ở bên, không phải quyết định nào cũng có thầy cô chỉ dẫn và mỗi lựa chọn đều đòi hỏi một mức độ trách nhiệm cao hơn.

Khi ấy, một học sinh trưởng thành không chỉ biết mình muốn trở thành ai, mà còn phải biết mình cần làm gì để trở thành người ấy. Và xa hơn nữa, phải hiểu rằng nghề nghiệp không chỉ là cách mỗi người xây dựng cuộc sống cho mình. Đó còn là cách mỗi người góp một phần năng lực, trí tuệ và sức trẻ vào cộng đồng, quê hương và đất nước.

Đầu tư cho một đứa trẻ hôm nay, vì thế, không chỉ là đầu tư cho một học sinh, một sinh viên hay một người lao động của ngày mai. Đó là đầu tư cho một công dân tương lai.

Một công dân có tri thức để làm việc, có đạo đức để không đánh mất mình, có bản lĩnh để đứng vững, có khát vọng để vươn lên và có trách nhiệm để biến những điều mình học được thành giá trị cho xã hội. Đó cũng là lúc “lời Bác dạy” không còn ở trên trang sách.

Những lời dạy ấy bước cùng các em từ sân trường, qua cánh cổng đại học, vào nghề nghiệp và cuối cùng trở thành cách một con người sống, làm việc và cống hiến. Từ chiếc khăn quàng đỏ đến giảng đường đại học là một bước trưởng thành. Nhưng từ giảng đường đến một công dân có ích mới là hành trình dài mà giáo dục phải chuẩn bị ngay từ hôm nay.

(Còn nữa)