Cấp bách giải quyết tình trạng thiếu sách giáo khoa: Bài cuối: Dự báo sát nhu cầu, chủ động nguồn sách giáo khoa

Triển khai đồng bộ các giải pháp để giải quyết tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ. Ảnh: NXBGDVN

Thủ tướng yêu cầu xử lý dứt điểm số sách còn thiếu trước ngày 25-9, đồng thời làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan. Về lâu dài, cần hoàn thiện quy trình dự báo, quản lý dữ liệu, chuẩn bị nguồn sách và tổ chức phân phối để không lặp lại tình trạng thiếu sách khi năm học đã bắt đầu.

Dự báo sát để chuẩn bị đủ

Tại cuộc họp ngày 21-9 về việc cung ứng sách giáo khoa, Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo có biện pháp cấp bách để chấn chỉnh, bảo đảm cung ứng đủ sách giáo khoa năm học 2026-2027, xử lý dứt điểm trước ngày 25-9. Theo báo cáo tại cuộc họp, cả nước vẫn còn thiếu khoảng 776.000 bộ sách giáo khoa, tương đương 0,31% nhu cầu.

Thủ tướng yêu cầu xác nhận đến từng cơ sở giáo dục, từng trường để bảo đảm sách đến từng học sinh; đồng thời cập nhật thường xuyên tình hình, xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh liên quan đến sách giáo khoa, dạy và học trên toàn quốc. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo được yêu cầu chỉ đạo kiểm điểm nghiêm túc, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan trong việc cung ứng không đầy đủ sách giáo khoa; xử lý theo quy định và báo cáo Thủ tướng trước ngày 10-10.

Yêu cầu xử lý dứt điểm số sách còn thiếu đặt ra trước mắt, nhưng từ câu chuyện năm nay, vấn đề cần giải quyết lâu dài là làm sao để nguồn sách được chuẩn bị đầy đủ trước khi năm học bắt đầu.

Thực tế cho thấy, sách giáo khoa không phải mặt hàng có thể bổ sung ngay trong vài ngày khi nhu cầu tăng đột biến. Từ khi có số liệu đăng ký đến lúc sách được in, đóng cuốn và vận chuyển tới các địa phương cần một khoảng thời gian nhất định. Vì vậy, việc chuẩn bị sách phải bắt đầu từ việc dự báo sát nhu cầu.

Theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, việc thống kê, tổng hợp nhu cầu cần được thực hiện từ cơ sở, theo từng địa phương, từng trường, từng lớp và từng đầu sách. Đặc biệt ở cấp trung học phổ thông, học sinh được lựa chọn môn học nên nhu cầu từng môn có thể thay đổi qua mỗi năm học. Đây là những thông tin mà cơ quan quản lý và địa phương có điều kiện nắm sát nhất.

Thực tế năm nay cho thấy, khi số liệu đăng ký thay đổi sau thời điểm tổng hợp nhu cầu, thời gian dành cho việc bổ sung sách cũng bị ngắn lại. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết, với những đơn hàng được đăng ký trước ngày 30-7, đơn vị đã cung ứng đủ 100%; đồng thời chuẩn bị lượng dự phòng khoảng 30%. Tuy nhiên, nhu cầu phát sinh thực tế sau đó tăng mạnh, vượt mức dự phòng.

Tại phiên giải trình của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội ngày 20-9, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cho biết, từ thực tế thiếu sách giáo khoa cục bộ năm học này, Bộ sẽ rút kinh nghiệm trong công tác lập kế hoạch, dự báo nhu cầu; đồng thời tăng cường theo dõi, kiểm tra để việc dự báo số lượng sách sát hơn với thực tế của từng địa phương, từng môn học. Bộ trưởng khẳng định sẽ không để xảy ra tình trạng thiếu sách giáo khoa trong những năm học sau.

Để bảo đảm cung ứng đủ sách giáo khoa trước ngày khai giảng, cùng với dự báo, thực tế cho thấy việc cập nhật và báo cáo biến động cũng cần được thực hiện đúng thời gian. Nghị định số 271/2026/NĐ-CP đã xác lập cách tiếp cận mới trong quản lý sách giáo khoa theo hướng Nhà nước đầu tư sách cho thư viện nhà trường, tổ chức cho học sinh mượn - trả và tái sử dụng qua nhiều năm. Trước ngày 15-6 hằng năm, các cơ sở giáo dục phải hoàn thành việc tiếp nhận, nhập kho và kiểm kê sách.

Điều này đòi hỏi dữ liệu về sách giáo khoa phải được quản lý liên tục, thay vì chỉ tổng hợp vào thời điểm đặt hàng. Nhà trường cần nắm được số sách đang có, số sách có thể tiếp tục sử dụng, số học sinh dự kiến và lượng sách cần bổ sung. Với những địa phương có chủ trương hỗ trợ, mua sắm hoặc tổ chức cho học sinh mượn sách, đối tượng, số lượng, kinh phí và phương thức thực hiện cũng cần được tính toán từ sớm.

Chủ động nguồn sách, không chờ đến khi thiếu

Trong thời gian xảy ra thiếu cục bộ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức rà soát nhu cầu, yêu cầu điều chuyển sách giáo khoa từ nơi thừa sang nơi thiếu, đồng thời đề nghị Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam in bổ sung những đầu sách không còn nguồn điều chuyển. Bộ cũng lập Tổ công tác phản ứng nhanh hoạt động 24/7 để liên tục rà soát, điều phối và luân chuyển sách giữa các địa phương.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tiếp tục tăng năng lực cung ứng sách giáo khoa. Ảnh: NXBGDVN

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã huy động tối đa công suất các nhà in đối tác, đồng thời điều chuyển sách giữa các địa phương và tiếp tục in bổ sung để xử lý nhu cầu phát sinh. Những giải pháp này cho thấy khả năng điều phối và bổ sung nguồn sách là cần thiết khi nhu cầu thay đổi, nhưng không thể thay thế cho việc chuẩn bị từ sớm.

Thực tế cũng cho thấy, về lâu dài, cần tiếp tục hoàn thiện mạng lưới phát hành, năng lực in ấn và các phương án dự phòng. Nguồn sách dự phòng phải có khả năng được đưa đến đúng địa phương, đúng trường và đúng đầu sách trong thời gian ngắn. Cùng với đó, quy trình đăng ký, đặt hàng và cung cấp sách cần được tổ chức thống nhất hơn để hạn chế những biến động lớn sau khi đã chốt nhu cầu.

Cách đưa sách đến học sinh cũng cần được tính đến theo hướng thuận tiện hơn. Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo các sở giáo dục và đào tạo chủ yếu tổ chức cung cấp sách giáo khoa thông qua nhà trường, thay vì để phụ huynh phải tự tìm mua ở bên ngoài. Khi việc đăng ký và cung cấp được thực hiện ngay từ nhà trường, nhu cầu của học sinh được tập hợp đầy đủ, kịp thời hơn, đồng thời thuận tiện cho phụ huynh.

Một giải pháp có tính lâu dài khác là tổ chức hiệu quả nguồn sách trong thư viện nhà trường. Theo Nghị định số 271/2026/NĐ-CP, Nhà nước đầu tư sách cho thư viện, học sinh mượn và trả sau khi sử dụng; sách còn đủ chất lượng được tiếp tục sử dụng cho các năm học sau. Việc điều chuyển sách giữa các thư viện cùng cấp trên địa bàn cũng được đặt ra nhằm tận dụng nguồn sách hiện có trước khi quyết định mua sắm mới.

Cách làm này đòi hỏi các trường quản lý chính xác số lượng, chất lượng và khả năng tái sử dụng của từng đầu sách. Khi dữ liệu được cập nhật thường xuyên, cơ quan quản lý có thể xác định nơi thừa, nơi thiếu để điều chuyển, đồng thời tính toán số lượng thực sự cần bổ sung. Nhờ đó, nguồn sách đã có trong hệ thống được khai thác hiệu quả hơn, thay vì mỗi năm chủ yếu dựa vào việc mua mới.

Bên cạnh đó, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đề xuất nghiên cứu cơ chế phù hợp đối với sách giáo khoa với tư cách là sản phẩm thiết yếu phục vụ việc học tập, qua đó tạo điều kiện để Nhà nước và các nhà xuất bản chủ động hơn trong đặt hàng, bố trí ngân sách, dự phòng và điều tiết nguồn hàng khi nhu cầu biến động.

Về phía Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, bên cạnh việc chuẩn bị kế hoạch in ấn cho năm học tiếp theo, đơn vị cũng tính đến việc điều chỉnh mạng lưới và quy trình phát hành. Đơn vị cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế pháp lý để có thể chia sẻ bản quyền, tạo điều kiện cho các nhà xuất bản khác cùng tham gia cung ứng sách giáo khoa khi được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Từ câu chuyện thiếu sách sách giáo khoa cục bộ năm nay, yêu cầu đặt ra là phải nắm sát hơn nhu cầu của từng địa phương, từng trường và từng nhóm học sinh; đồng thời xác định rõ thời hạn đăng ký, đặt hàng để các khâu in ấn, vận chuyển và phân phối có đủ thời gian chuẩn bị.

Khi những khâu này được thực hiện sớm và phối hợp chặt chẽ hơn, việc cung ứng sách giáo khoa sẽ chủ động hơn, hạn chế tình trạng phải bổ sung gấp khi năm học đã bắt đầu.